ظهور و افول تشيع در مصر از فتح اسلامي تا پايان سفيانيان (20-64 هجري)
تشيع به مثابه همزاد اسلام، به وسيله شماري از صحابه و تابعين به مصر راه يافت؛ اما نفوذ و قدرت مخالفان شيعه، چالش مهمي در راه پيشرفت آن بود. قيام مسلمانان مصر بر ضد عثمان بن عفان، که به قتل او انجاميد، از جمله فرصت هايي بود تا تشيع در آن سرزمين خود را نشان دهد و امام علي (ع)، پس از به دست گرفتن خلافت اسلامي، واليان خود را در آنجا مستقر کند.
اين نوشتار در پي آن است که نشان دهد، اين حوادث نشانگر گسترش تشيع در مصر نبود. ريشه هاي نفوذ مخالفان شيعه و طرف داران «عثماني ـ اموي»، که بر تبليغات گسترده و قدرت نظامي متکي بود، در مصر عميق تر بود؛ به گونه اي که شيعه در مصر، پس از تشکيل دولت اول اموي، تا مدت ها در درون خانه ها محصور شد و به خاموشي گراييد.
نگاشته پيش رو درصدد بررسي چگونگي پا گرفتن تشيع در مصر و علل افول آن در نيم قرن اول پس از فتح اسلامي است. نقد و بررسي متون تاريخي و برخي از نظرات پژوهشگران معاصر و تفسير اسناد تاريخي بر اساس منابع موجود کتابخانه اي، رويکرد اين مقاله براي يافتن پاسخ هايي به پرسش اصلي اين نوشتار است.
گمانه زني هايي در باب علل گرايش تيموريان به تشيع
حکومت تيموريان از سال 771 هجري در ماوراءالنهر آغاز شد و به مرور تا کناره هاي مديترانه گسترش يافت. اين حکومت از آغاز تا پايان، به لحاظ مذهبي، سني حنفي بود. به روال حکومت هاي ترک گذشته، انتظار مي رفت تيمور و جانشينانش نيز در حمايت از مذهب تسنن و محدود کردن تشيع بکوشند؛ ولي برخلاف اين انتظار، آنان با وجود اعتقاد رسمي به مذهب تسنن، گرايش هاي شيعي از خود نشان دادند. اگرچه در طول تاريخ، پيش از تيموريان هم حکومت هاي سني مذهبي بودند که به تشيع نظر مساعدي داشتند؛ ولي تيموريان در اظهار دوستي، به ويژه در پافشاري بر حق خلافت اهل بيت (ع) و اظهار دشمني با امويان، بي رقيب ترين آنها بودند. بنابراين، مقاله پيش رو درصدد است شرايط منجر به بروز اين گرايش را توصيف، و علل و عوامل آن را تا جايي که مستندات تاريخي اجازه مي دهد، ريشه يابي کند. در مقام فرضيه به نظر مي رسد چهار عامل فزوني جمعيت شيعه در قلمرو تيموريان، انتخاب رويکرد اعتزالي، اعتقاد به مذهب حنفي، و گرايش به تصوف، نقش اصلي را در نگاه مثبت تيموريان به تشيع داشته اند؛ هرچند از تاثير علل فرعي، همچون موقعيت جغرافيايي اين حکومت (واقع شدن خراسان در قلمرو اصلي تيموريان) و ترکيب کارگزاران و نخبگان آن نيز نمي توان چشم پوشيد. اين مقاله به روش تاريخي انجام يافته است.
تحليل روان شناختي تعزيه و سازوکار اثرگذاري آن
يکي از مهم ترين مناسک جمعي در تشيع، مراسم عزاداري محرم است که اکثريت مومنان شيعي بدان مي پردازند. محتواي اين مراسم، گفتمان ديني خاصي را پديد آورده است که مي توان آن را گفتمان کربلا ناميد. گفتمان کربلا، گفتماني است که دال برتر آن روايت عاشورا توسط دين داران شيعي در طول صور مختلف در مناسک عزاداري است. مناسک عزاداري و گفتمان کربلا به دليل نقشي که در حيات مردم داشته است، در صور مختلفي متبلور شده و مردم آن را طي سازوکارها و صورت بندي هاي متنوعي بازسازي کرده اند. شکل سنتي تئاتر ايراني، يعني تعزيه، و همچنين صور ديگري مثل روضه، سفره هاي نذري خانگي، دسته هاي زنجيرزني در ماه محرم، هيات هاي سينه زني و عزاداري، و مجالس مکرر و متعددي که تحت تاثير اين گفتمان، حيات ديني مردم را تشکيل مي دهند، همه بيانگر تکثر تجليات گفتمان کربلا در زندگي مردم اند. از صور مهم ظهور، بروز و عملکرد اين گفتمان، تعزيه و هيات هاي عزاداري اند. در پژوهش پيش روي با روش تحليل اسنادي، مراسم تعزيه و عزاداري در ماه محرم از ديدگاه روان شناختي، به ويژه روان شناسي اجتماعي و روان شناسي هنر، تحليل گرديد. جامعه پژوهش، همه منابع دست اول و دست دوم از منابع غني اسلامي و علمي بود که در نشريات، سايت هاي معتبر اينترنتي، فيلم هاي مستند و خاطره ها موجود بود و نمونه گيري به شيوه هدفمند انجام شد. بر پايه نتايج اين پژوهش، سازوکار اثرگذاري تعزيه ها بر افراد عزادار، با توجه به ده عامل روان شناختي تبيين شد.
فقه شيعه و سرمايه اجتماعي در ايران
در اين نوشتار ظرفيت هاي فقه شيعه در توليد سرمايه اجتماعي مورد تحليل و بررسي قرار گرفته است. براي دستيابي به اين هدف ابتدا مفاهيم فقه شيعه و سرمايه اجتماعي بررسي شده است. در ادامه مشخص مي شود که علم فقه انسان را قادر به استخراج و استنباط حدود و احکامي مي سازد که واضع شريعت آنها را معين نکرده است. سرمايه اجتماعي وجود روابطي عميق، گسترده و متقابل مبتني بر ارزش ها و هنجارهاي اجتماعي در ميان افراد جامعه است که در ساختارهاي متفاوت فردي، گروهي، سازماني و اجتماعي به صورت نامحسوس تبلور مي يابد. فقه شيعه به توليد سرمايه اجتماعي در دو سطح کلان و خرد مي پردازد. در سطح کلان به ساختار ولايت، اجتهاد و مرجعيت، امر به معروف و نهي از منکر و مشارکت سياسي پرداخته شده است. اخوت، اعتماد و ايثار شاخصه هايي هستند که در سرمايه اجتماعي در سطح خرد به آنها توجه شده است. بنابراين، فقه شيعه از طريق اين مولفه ها داراي ظرفيت در توليد سرمايه اجتماعي است.
عمامه سیاه رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم
برگرفته از کتاب شریف الغدیر
پاسخ به شبهات در مورد ولادت امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف
وهابیان در مورد امام مهدی(عج) شبهه های زیادی وارد ساخته اند که بخشی از این شبهه ها در کتاب عجیب ترین دروغ تاریخ بیان شده است. در این مقاله به برخی از این شبهات پاسخ داده خواهد شد.
بررسی و نقد ديدگاه ابنتيميه درباره امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف
ابنتيميه با صحيح دانستن روايات مربوط به حضرت مهدي(ع)، عقيده مهدويت را از اصول مسلم دانسته است، اما وي با طرح مسائل و شبهاتي مانند عقيم بودن امام عسكري(ع)، عدم امكان طول عمر براي حضرت مهدي(ع) و عدم توانايي حضرت مهدي(ع) برای امامت و رهبري دركودكي سعي كرده است تا اعتقاد به مهدي موعود در نزد شيعيان را اعتقادي موهوم و پوچ جلوه دهد.
بررسی مجموعه شبهات وهابیان درباره مهدویت و بررسی مجموعه شبهات وهابیان درباره مهدویت
یکی از اصلیترین شبهات وهابیت علیه تشیع متوجه مباحث مهدویت میباشد. در این شبهات معارف مختلفی مورد مناقشه قرار گرفته است. مناقشاتی که در این تحقیق مورد بررسی قرار گرفته عبارتند از: ۱. اصل وجود امام زمان(عج). این مساله با دلیل عقلی و نقلی بررسی شده است. در این قسمت ثابت شده که عقیده شیعه دوازده امامی به مهدویت تحت تاثیر هیچ عاملی غیر از آموزههای قرآنی و روایی نیست. بر اساس این آموزهها باید گفت مهدی(عج) فرزند امام حسن عسکری(ع) است که به دنیا آمده و زمانی هم ظهور خواهد کرد. در مسیر تولد تا ظهور امام زمان(عج) نیز اموری بروز کرده و خواهد کرد که منشاء آن قدرت مطلقه الهی است. کتمان تولد، عدم معرفی حضرت از سوی پدرشان و اموری از این دست هم سیاستی مدبرانه در جهت حفظ جان امام زمان(عج) از گزند حاکمان طاغوت بوده است. ۲. طول عمر امام زمان(عج) طول عمر فوق العاده یک انسان از نظر عقلی نیز عقلی نیز غیر ممکن نبوده و از نظر علمی هم مانعی ندارد. با توجه به قدرت مطلقه الهی باید گفت اگر حکمت الهی اقتضا داشته باشد که شخصی بیش از حد معمول انسانها عمر کند، این امر برای خدا هیچ مانعی ندارد. ۳. فلسفه غیبت: با دقت در روایات میتوان گفت فلسفه اصلی غیبت سری از اسرار الهی است. نامشخص بودن این فلسفه هم ضرری به اصل آن نمیزند. البته عالمان شیعی با توجه به برخی از روایات عللی را برای غیبت برشمرده اند. ۴. حکومت مهدوی: بر اساس روایات میتوان گفت ویژگیهای این حکومت عبارت است از: حکومت مردمی، حکومت جهانی، کوفه مرکز حکومت، کارگزاران ویژه، حکومت طولانی. ملاک و مبنای اصلی در حکومت امام زمان(عج) احکام واقعی اسلام است. آوردن احکام جدید و کتاب جدید در دوره ظهور به معنای نسخ قرآن و احکام اسلام نبوی نیست.
بررسی تطبیقی روایات تفسیری فریقین شیعه و اهل سنت درباره امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف
آنچه پیش رو دارید رساله ای است در زمینه«بررسی تطبیقی روایات تفسیری فریقین درباره امام مهدی(عج)» که در یک مقدمه و چهار فصل تنظیم وتدوین شده است. در مقدمه رساله به شش مطلب پرداخته شده است که عبارتند از:موضوع پژوهش، هدف پژوهش، ضرورت پژوهش، پیشینه پژوهش، روش پژوهش و محدودیت های پژوهش. فصل اول مربوط به کلیات و مبانی بحث است که به چهار موضوع پرداخته شده است. این موضوعات به شرح زیر می باشند:معنا شناسی تفسیر، معنا شناسی تأویل، بررسی حجیت سنت اهلبیت(ع) در تفسیر قرآن و بررسی حجیت قول صحابه در تفسیر قرآن. ضرورت مطرح کردن مباحث معنا شناسی تفسیر و تأویل این است که در بسیاری از روایات تفسیری علاوه بر تفسیر آیات، تأویل یا مصادیقی از آیه نیز مطرح شده که در نگاه اولیه با ظاهرآیه مطابقت ندارد اما با دقت وامعان نظر می توان به ارتباط آنها با آیه پی برد؛ همچنین با عنایت به این که برای واژه تأویل، معانی متعددی مطرح شده است در بخش معنا شناسی تأویل مشخص نموده ایم که منظور ما از تأویل در این رساله کدام معنا است. اکثر روایات تفسیری در مصادر شیعه از اهلبیت(ع) که عدل قرآن هستند صادر شده است بنا براین بحث درباره حجیت سنت اهلبیت(ع) درباره تفسیر قرآن اجتناب پذیر است. در بخش سوم با ادله قرآنی و روایی اثبات شده که هر آنچه اهلبیت(ع) درباره معارف قرآن بیان کرده اند گو اینکه از لسان جد بزرگوارشان رسول مکرم اسلام (ص) نقل شده است و هیچ تفاوتی ندارد. در بخش چهارم(از فصل اول) به حجیت قول صحابه در تفسیر پرداخته شده است. ضرورت این بحث از آن جا روشن می شود که در منابع روایی اهل سنت احادیثی از صحابه(و تابعین) در تفسیر قرآن به چشم می خورد که شیوه برخورد با این احادیث در این قسمت بررسی شده است بدین گونه که حدیثی که از صحابی(و به طریق اولی و تابعی) نقل می شود اعم از تفسیری یا غیر تفسیری باید مورد نقد سندی و دلالی قرار گیرد.همچنین اجتهاد ها و استنباط های صحابه در تفسیر باید با قرآن و سنت قطیعه محک بخورد و در صورت موافقت با آنها پذیرفتنی است. در فصل دوم به بررسی آیاتی پرداخته شده است که هر دو فریق شیعه و اهل سنت در ذیل آنها روایاتی تفسیری درباره امام مهدی(عج) نقل کرده اند. این آیات که تعدادشان بالغ بر هشت آیه می باشد به ترتیب از ابتدا تا انتهای قرآن به صورت ذیل بررسی شده اند: ابتدا واژگان دشواریاب آیات با استفاده از کتب معتبر لغوی تشریح شده است؛ سپس دیدگاه تفسیری مفسران شیعه و اهل سنت درباره آیات با استفاده از تفاسیر از تفاسیر معتبر فریقین مطرح گردیده است؛ در مبحث دیدگاه تفسیری شیعه از چهار تفسیر تبیان، مجمع البیان، المیزان و نمونه و در مبحث دیدگاه تفسیری اهل سنت از چهار تفسیر کبیر فخررازی، کشاف زمخشری، تفسیر قرطبی و روح المعانی آلوسی بهره گرفته شده است؛ آن گاه روایات تفسیری فریقین در ذیل این هشت آیه را که مجموعاً 44 روایت از شیعه و 65 روایت از اهل سنت می باشد به صورت دسته بندی شده نقل کرده ایم و در پایان به بررسی مقارنه ای و تطبیقی این روایات از نظر محتوا و سند دست زده ایم. فصل سوم مربوط به آیاتی است که در ذیل آنها فقط در منابع روایی اهل سنت روایاتی تفسیری درباره امام زمان(عج) نقل شده است. تعداد این آیات، 6آیه و تعداد روایات اهل سنت در ذیل آنها 34 روایت است که فهرست آنها در جدول انتهای رساله آمده است. در این فصل نیز همچون فصل دوم مراحل چهارگانه تشریح واژگان دشواریاب، دیدگاه تفسیری فریقین، نقل روایات تفسیری به صورت دسته بندی شده و بررسی روایات از حیث محتوا و سند تبیین شده است. در فصل چهارم از 362 آیه که در ذیل آنها تنها در مصادر روایی شیعه، روایاتی تفسیری درباره امام مهدی(عج) وارد شده است و همچنین تعداد این روایات در ذیل هر آیه فهرستی به صورت جدول ارائه شده است. در مجموع تعداد8 آیه در منابع روایی فریقین وجود دارد که در ذیل آنها روایاتی تفسیری دربارهم وضوع مهدویت نقل شده؛ همچنین 6آیه مشاهده شد که در ذیل آنها فقط در منابع روایی اهل سنت روایاتی تفسیری در این باره آمده؛ و تعداد 362 آیه وجود دارد که در ذیل آنها فقط در منابع روایی شیعه روایات تفسیری درباره امام زمان و مسائل مرتبط با آن حضرت آورده شده است. بنابراین تعداد آیات مربوط به موضوع مهدویت بالغ بر 376 آیه می باشد.
امام زمان (عجل الله تعالی فرجه الشریف) در دیدگاه وهابیت (شبهات وهابیت پیرامون مهدویت)
موضوع مهدویت در اسلام همانند رسالت یک مهم و مورد توجه همگان بوده است و در همه فرقه ها به نوعی ظهور پیدا کرده است و همه ادیان معتقد هستند به ظهور منجی در آخرالزمان. ضعف ایمان عده ای باعث شده که دین اسلام را به گونه ای دیگر جلوه دهند و مهدی (عج) را شخصی معرفی کند که هیچ تناسبی با منجی ندارد. یکی از فرقه ها، فرقه وهابیت است که بر گرفته از فکر و عقائد ابن تیمیه می باشد که خدا را جسم می دانست به خاطر همین افکار آلوده اش مورد نکوهش عالمان زمان قرار گرفت. بعد از 400 سال پس از مرگ ابن تیمیه محمد بن عبدالوهاب فرقه وهابیت را بنا کرد ، که عقائد آن ها عبادت است از برگزاری مجالس ترحیم ،نماز خواندن کنار قبور، توسل به انبیاء ، سوگند به غیر خدا و … حرام و شرک است. این وهابیان شبهاتی را در خصوص مسئله مهدویت دارند که به چند مورد آن به طور خلاصه اشاره می کنیم. شبهه اول :مهدی (عج) شخصی خیالی و امام حسن عسکری فرزندی ندارد. قفاری معتقد است چون نوبختی و اشعری نوشته اند، شیعیان پس از امام حسن عسکری(ع) متفرق شده اند پس نتیجه می گیریم که ایشان فرزندی ندارد. پاسخ: اولا اگر چه قمی و نوبختی شیعه امامیه را در کنار بقیه فرقه ها نام برده ولی علمای بزرگ شیعه آن فرقه ها را در کنار فرقه امامیه اندک و نا چیز می داند.ثانیا اختلاف پس از امام عسکری دلیل بر نبود فرزند نمی شود مانند زمان ائمه دیگر که اختلاف بود.ثالثا دانشمندان اهل تسنن کتاب هایی راجع به حضرت مهدی (ع) نوشتند. شبهه دوم : شیعه می گوید امام غایب است به خاطر ترس از مرگ پس حالا که این همه شیعیان زیاد شده اند ترس از مرگ نیست چرا ظهور نمی کند. پاسخ : اولا ترس از مرگ علت اصلی نیست ترس وجود دارد و افراد جاهل هستند. ثانیا برای ظهور علائمی است باید واقع شود. ثالثا غیبت علاوه بر ترس دلائل دیگری نیز دارد و شاید حکمتی باشد که ما از آن غافلیم اما می توان به برخی از علت های غیبت اشاره کرد.1) تادیب و مجازات انسان ها، امتحان نمودن مردم، تکمیل و تهذیب نفوس و … شبهه سوم : چگونه ادعا می کنید که تاکنون 1100 سال از عمر منجی می گذرد در حالی که پیامبر(ص) فرمود:«هر کس در شب ارتحال من بر روی زمین باشد بیش از صد سال عمر نمی کند.» پاسخ: این روایت را قبول نداریم چون دیده ایم از امت پیامبر (ص) بیش از 100 سال عمر کرده علم طب و عقل هم عمر طولانی را می پذیرد. شبهه چهارم: با ظهور مهدی(ع) شریعت جدیدی وارد دین اسلام می شود مثل معدوم کردن بعضی مساجد و کشتن قاتلین امام حسین(ع) و … پاسخ : او برای احیاء دین اسلام می آید چون بسیاری از احکام توسط ظالمان و جباران مخفی مانده است و از آنها اطلاعی نیست. شبهه پنجم: شیعه معتقد است امام مهدی در 5 سالگی به امامت رسیده در حالیکه طفل در تصرف اموال خود محجورات و اختیار نگهداری ندارد چه رسد به اینکه امام باشد. پاسخ: شیعه معتقد است که امام باید معصوم باشد و خدا او را تعیین کند، پس طبق این جمله و آیات و روایات خداوند هرکس را که لایق بداند به عنوان امام معرفی می کند چه پیر باشد چه کودکی معصوم باشد. کودکان زیادی بوده اند که پیامبر بوده اند مثل حضرت یحیی، حضرت عیسی (ع) و … شبهه ششم: امام غایب هیچ نفعی ندارد. پاسخ نقضی : پیامبرانی بوده اند که مدتی از زمان پیامبری خویش را در غیبت بسر می برده اند مانند حضرت ادریس و حضرت ابراهیم. پاسخ حلی: حضرت فوائدی دارد که شاید ما از آن غافلیم مانند الف) انتفاع از حضرت مانند انتفاع از خورشید پشت ابر است.ب) وجودش لطف است.ج) دفع عذاب عمومی عقل حکم می کند که نیازی نیست به شخصه در همه موارد امر به معروف و اجرای حدود کند بلکه می توان جانشین تعیین کند، تا آنها این اعمال را انجام دهند. این نوشته در سه فصل نوشته شده ، فصل اول درباره حضرت مهدی(عج) و زندگی نامه امام. فصل دوم درباره فرقه وهابیت و عقیده و موسس آن. فصل سوم شبهات وهابیت و پاسخ به آن شبهات.
نگاه اهل سنت به حادثه عاشورا
در مورد جریان عاشورا در بین اهل سنت دو نظر وجود دارد، عده قلیلی از علمای اهل سنت که تابع افکار بنی امیه هستند، در جریان عاشورا امام حسین(ع) را مقصر دانسته و یزید را از هر بدی مبرا میکنند، مانند روش بنی امیه که عاشورا را عید خود قرار داده بودند. اما در مقابل اکثر علمای اهل سنت یزید را لعن کرده و توهین وی به اهل بیت پیامبر(ص) را تأیید نموده اند. از جمله امام شافعی، سبط بن الجوزی، جاحظ، شوکانی ، شیخ محمد عبده و….
تأثّر عالم از شهادت امام حسین(علیه السلام) از دیدگاه اهل سنت و نقد و بررسی دیدگاه ابن تیمیه
هر یک از موجودات عالم در سوگ شهادت امام حسین(علیه السلام)، ابراز تأثر و حزن کردند. این عجایب علاوه بر اینکه در کتب شیعه آمده، در کتب اهل سنّت نیز وارد شده است. ابن تیمیه مانند بقیة فضایل اهل بیت (علیه السلام)، این معجزات را نیز بدون دلیل انکار کرده است و گریه موجودات بر امام حسین(علیه السلام) و سرخی آسمان و باران خون و… را کذب دانسته است، ولی بر خلاف گفته او، این اتفاقات در کتب اهل سنت که مورد استناد و اعتماد ابن تیمیه هم هستند، با طرق متعدد ذکر شده اند و امکان وقوع آنها با آیات و روایات اثبات می شود.
