بررسی قیامها و شورشهای دوران امام هادی (ع)
دوران امامت امام هادی علیه السلام با برخوردهای اعتقادی ، مناقشه های علمی ، تبعیض های قومی ، فشارهای اقتصادی و سیاسی ، و هرج و مرج گرایی دولت مردان عباسی مصادف بود که قلمرو حکومت آنان را به صحنه ی درگیری های مختلف گروه ها ، احزاب و جنبش ها مبدل ساخت.
نقش شیعیان کوفه در دوره امام رضا و امام جواد (ع)
شهر کوفه در تاریخ خونبار شیعه جایگاهی ویژه دارد و مردم آن سامان با همه ی نکوهش هایی که شده اند بیش از تمام مناطق شیعه نشین به نهضت های علویان پیوسته اند.
تعامل امام رضا (ع) با فرقه زیدیه
زیدیه یکی از فرقههای مهم شیعی، از قیام زید بن علی سرچشمه میگیرد. زیدیان درباره امام و امامت آراء و عقاید خاصی داشتند و یکی از مهمترین شرایط امام ازنظر آنان، دعوت مردم به امامت خویش و قیام با شمشیر بود. در طول تاریخ حضور ائمه (ع) شاهد برخوردهایی میان زیدیه و امامیه شیعه هستیم. شناخت چگونگی تعامل هرکدام از ائمه (ع) از جمله امام هشتم (ع) با آنان، علاوه برافزودن بر آگاهیهای تاریخی در این زمینه و آشنا شدن با پارهای از مشکلات ائمه (ع) به چگونگی برخورد با گروههای مختلف در جوامع کنونی کمک میکند. در تعامل امام رضا (ع) با زیدیان، مشاهده میشود که آن حضرت (ع) در مواردی قیامکنندگان را از قیام نهی میکردند ولی در رفتار کلی ایشان، نوعی بیاعتنایی همراه با مدارا دیده میشود و امام (ع) فقط در برخورد با برادر خود، زید النار بهشدت از او انتقاد کردند. دقت در انتقادات امام (ع) نشان میدهد که افکار و رفتار نامناسب زید مورد نکوهش آن حضرت قرار گرفته است.
بررسی انتقادی آثار خاورشناسان درباره امام کاظم (ع)
دیرزمانی است که خاورشناسان، مطالعات درباره اسلام را، با انگیزههای مختلفی انجام میدهند، اما پژوهش دانشگاهی و روشمند غربیان درباره شیعه، به کمتر از یک قرن میترسد. شیعهپژوهی غربیان، در دهههای اخیر رشد چشمگیری داشته، اما امامتپژوهی آنها چندان رونقی نداشته و به چند مقاله دائرهالمعارفی و برخی کتابها درباره تاریخ تشیع منحصر است که به مناسبت از ائمه شیعه (ع) بحث نمودهاند. بررسی و تبیین مقاله «امام کاظم (ع)» در دایرةالمعارف اسلام لیدن که اتان کلبرگ آن را تألیف کرده و همچنین بخش مربوط به امام کاظم (ع) از کتاب «مذهب شیعه» دونالدسون و کتاب «تشیع» هاینس هالم، محور اصلی مقاله حاضر را شکل میدهد. بررسی مطالب این سه شیعهپژوه غربی، تصویری نسبتاً جامع از دوران زندگی امام از تولد تا شهادت را نشان میدهد. مسأله جانشینی امام و پیدایش اختلاف میان شیعیان و شکلگیری فرقههای متعدد، مشکلات اجتماعی و سیاسی عصر امام، تقابل امام با خلفا و دستگیریهای متعدد امام، بررسی اقوال متعدد درباره شهادت امام و پیامدهای آن و بررسی علل پیدایش فرقه واقفیه بعد از شهادت امام، از نکات مثبت پژوهشهای غربیان درباره امام است. از سوی دیگر نحوه تعامل امام با فرقهها، مواضع امام دربارة قیامهای علویان در این دوره، مواضع سیاسی- اجتماعی امام بهویژه در تعامل با خلفا، چگونگی ارتباط شیعیان با امام بهویژه در عرصه علمی- فرهنگی ازجمله نکاتی است که خاورشناسان درباره زندگی امام کاظم (ع) به آن توجه نکردهاند.
امام صادق (ع) از نظر اهل سنت
همه مسلمانان (شیعه و سنی) برای خاندان پیامبر و اهل بیت علیهم السلام احترام و جایگاه خاصی قائل اند که نظیر آن را برای دیگران قائل نیستند. این علاقه و دلبستگی به خاندان پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم نقطه اشتراک تمامی مسلمانان است و می تواند عاملی برای پیوند و نزدیکی آحاد جامعه اسلامی به یکدیگر باشد. امام صادق علیه السلام به عنوان یکی از مصادیق و افراد این خاندان ، علاوه بر جایگاه مذهبی ویژه اش در میان شیعیان ، مورد توجه اهل سنت بوده و می باشد.
امام باقر (ع) و حفظ و صیانت حدیث
اهلبیت رسول اکرم (ص) طبق سفارش آن حضرت که در آخرين لحظات حيات فرمودند: «اني تارک فيکم خليفتين، کتاب الله حبل ممدود و ما بين السماء و الارض، او ما بين السماء الي الارض و عترتي اهل بيتي و انهما لن يفترقا حتي يراد علي الحوض» (ابن حنبل {بیتا}: ج 5، 182 و 189؛ سيوطي 1421: ج 2، 60)، بالاترين مرجع علمي در کنار قرآن کريم هستند که خداوند متعال براي هدايت و رهبري مسلمانان پس از رسول اکرم (ص) آنها را برگزيد. امام باقر (ع) پنجمين امام و پس از پيامبر (ص) درزمانی سکان کشتي هدايت را به دست گرفتند که شرايط اجتماعي، سياسي نسبتاً متفاوت با دوران ائمه پيشين بر جامعه حکمفرما بود بهگونهای که آن حضرت تا حدي توانستند به آموزش علمي مسلمانان بپردازند و درهاي علوم مختلف را به روي آنان بگشايند. در اين جستار به گوشههایی از حرکتهای علمي و توصيه و تأیید ثبت و حفظ حديث، آن بزرگوار اشاره میکنیم.
تجربه تفسیری و امام سجاد (ع)
یکی از اقسام مهم تجربه دینی، تجربه «تفسیری» است. این مقاله با روشی توصیفی – تحلیلی، این قسم از تجارب دینی را با تأمل بر نیایشهای امام سجاد (ع)، بررسی و محورهای اساسی بینش آن امام بزرگوار درباره این قسم از تجارب را تحلیل و تبیین میکند. ابتدا تجربه تفسیری را تبیین مفهومی کرده، سپس ارتباط آن را با تبیین دینی بازگفتهایم. و آنگاه با تقسیم تبیین، به عقلانی و غیرعقلانی، عقلانیت تفسیرهای دینی را خواهیم گفت. در این مقاله تأثیر و تأثر دوجانبه تجربه تفسیری و احوال و عواطف آدمی، ارتباط تجربه تفسیری با برخی از آموزههای اصلی اسلام، ازجمله توحید افعالی و اسمای الهی از منظر امام سجاد (ع)، موردبررسی قرارگرفته است و برای تأیید، نمونههای متعددی از فرازهای مناجاتهای گوناگون امام سجاد (ع) نقلشده است.
رفتارشناسی مردم کوفه در نهضت حسینی
بهراستی چرا آنگونه كه از تاريخ برمیآید مردم كوفه علىرغم دعوت اوليه از سيدالشهدا (ع) از يارى و همراهى حضرت نهتنها سر باز زدند بلكه در كنار دشمنان امام (ع) قرار گرفتند؟ در مراحل تاريخى پيش از عاشورا و پسازآن نيز چنين رفتارهايى را از مردم كوفه در تاريخ سراغ داريم. آيا بهراستی متن مردم كوفه و توده آنان چنانکه معروف است، همینگونه بودهاند و آيا بهراستی در كربلا كسانى كه در مقابل امام حسین (ع) شمشير كشيدند، همه از بدنه و متن اصلى مردم كوفه بودند؟ برخى صاحبنظران چنين نگاهى به كوفه ندارند ولی نگاهی كه نوعاً به مردم كوفه مىشود همان است که در اذهان عمومى نيز وجود دارد. مقالهاى كه پيش روى داريد از همين منظر معروف به مردم كوفه نگريسته است. نويسنده در مقاله خود، در پى يافتن پاسخ مستدل به اين پرسش است كه چه عوامل و زمينههايى در جامعه و آحاد مردم كوفه، سبب جدايى آنان از یاریرساندن سيدالشهدا (ع) شده است. وى پيشينه مردم كوفه قبل از حادثه كربلا را بىوفايى، جهاد گريزى و تن دادن به ننگى كه با شهادت اميرالمؤمنين (ع) و امام مجتبى (ع) دامنگیرشان شده مىداند. نويسنده علل و عوامل ريزش كوفيان از گرد امام حسین (ع) را دنياخواهى، وحشت از اختناق امويان، وابستگى مردم به حكومت، تابع احساسات بودن، نظام ناپذيرى كوفيان و ابنالوقت بودن آنان مىداند و براى نمونه، سه مصداق را نيز بازگو میکند.
امام حسن مجتبی (ع) و قرآن کریم
اين نوشته كوشيده است بر اساس منابع تفسيري اهل سنت، ديدگاه مفسران اين طائفه را درباره شخصيت امام حسن مجتبي (ع) در حوزه مباحث تفسيري، گزارش، بررسي و تحليل نمايد. صلح امام مجتبي (ع)، ديدگاه آن حضرت درباره قرآن و چگونگي تفسير آن و سرانجام نوع تفسير ايشان از آيات قرآن كريم، سه محور اين نوشته است.
اوضاع حکومت امام علی (ع) (امام علی (ع) در پیشبرد اهداف حکومتی خود با چه مشکلاتی مواجه بود؟)
این مقاله به بررسی اوضاع و شرایط حکومت امام علی (ع) و تأثیر آن بر اجرای برنامههای آن حضرت میپردازد. دگرگونیهای پیشآمده در بینش و روش مسلمین، اوضاع آشفته اجتماعی ناشی از شورش عمومی علیه خلیفه سوم و قتل او، تضعیف نهاد خلاف به دنبال دو خلیفه کشی متوالی، اختلافات ناشی از خونخواهی عثمان، وجود دشمنیهای ریشهدار میان قبایل قریش، اطاعت نکردن شهرها و مناطق مهم دنیای اسلام از حکومت امام و کافی نبودن یاران و کارگزاران همراه، از مهمترین عواملی است که اوضاع را برای حکومت امام و پیشبرد برنامههای ایشان دشوار و آن را با ناکامی قرین کرد.
جایگاه حضرت فاطمه (س) در منابع اهل تسنن
بسیاری از دانشمندان اهل تسنن درباره حضرت فاطمه زهرا (س) قم زده و گزارشهایی در احوال و زندگانی آن حضرت ارائه کردهاند و سخنانی از رسول خدا (ص) را درباره آن حضرت ثبت نمودهاند. از بررسی روایات به دست آمد که هیچگونه ذم یا خردهگیری درباره حضرت زهرا (ع) یافت نمیشود و همه به آن حضرت احترام گذاشتهاند و مدحهایی درباره آن حضرت ثبت کردهاند و نتوانستهاند بر وجود مبارکش خدشه یا ایرادی وارد کنند. حتی برخی از نویسندگان وقایع تلخ پس از رحلت پیامبر (ص) را گزارش کردهاند و نتوانستهاند نسبت به اهانتهای وارد بر آن حضرت و بیوفایی امت اسلام و کوتاهی در حق اهلبیت پیامبر (ص)، بیتفاوت باشند. این مقاله به سبب محوریت وجود مبارک آن حضرت، احوال و جایگاه ایشان را در منابع اهل تسنن بررسی و عرضه نموده است.
بازگشت سنن جاهلی در دوران پس از پیامبر (ص) و نقش آن در تحول منزلت زن
اسلام در روزگار و در سرزمینی ظهور کرد که زن به لحاظ حقوقی و اجتماعی در موقعیتی فروتر از مردان قرار داشت. پیامبر اکرم (ص) کوشید تا تحولی بنیادین در فرهنگ جامعه جاهلی آن روز ایجاد کند. از سویی زمینه رشد و تعالی همهجانبه زنان را فراهم سازد و از سوی دیگر دیدگاه جامعه را نسبت به ایشان متحول نماید. این امر در عصر آن حضرت به نحوی چشمگیر محقق گردید اما ازآنجاکه پس از وی تداوم این حرکت فرهنگی با موانعی جدی مواجه شد، لذا تعالیم اسلام درباره منزلت انسانی زنان کمرنگ و دیدگاه جامعه نسبت به ایشان دگرگون گردید. پژوهش حاضر بررسی نقش بازگشت سنن جاهلی در تحول منزلت زنان در دوران پس از پیامبر (ص) میباشد.
