توحید ازدیدگاه قرآن و نهج البلاغه (1)
نگارنده در اين گفتار، سه اصل براى بيان توحيد از نظر قرآن ياد مىكند: عدم مشابهت خداوند تعالى با ديگر موجودات، مبرّا بودن خداوند از هر نقص، توفيقيّت اسماء و صفات الهى. اصل اول (عدم مشابهت)، تعبيرى ديگر از توحيد خدا است كه مطلق و حقيقى است و با يگانه بودن برخى از آفريدگان در بعضى از ويژگىها تفاوت دارد. براساس اصل دوم، مبرّا بودن خداوند از هر نقص و عيب، اصلى فطرى است كه انسان به محض شنيدن، آن را سازگار با فطرت خود می يابد. اصل سوم، انسان را از بيان صفات و اسماء الهى براساس عقل و درك خود بازميدارد. نويسنده، جملاتى از خطبه 181 و خطبه 87 (اشباح) نقل مىكند و در خلال توضيح آن، آيات قرآنى را كه مؤيّد آن است، ميآورد. در بخشهاى بعدى اين مقاله، ديگر خطبه هاى توحيدى نهجالبلاغه مورد بحث و بررسى قرار مىگيرد. كليد واژه ها : نهجالبلاغه / توحيد / قرآن و توحيد / تنزيه الهى / توقيفيّت اسماء و صفات الهى / مبرّا بودن خداوند از نقص / خطبه اشباح.
مبانی فقه الحدیثی آیة الله میرزا مهدی اصفهانی (3)
نويسنده در اين گفتار به مقايسه دو ديدگاه متفاوت در اجتهاد و فقاهت می پردازد : ديدگاه رايج كه اجتهاد را ملكه بدست آوردن احكام شرعى از متون فقهى ميداند و ديدگاه آية الله اصفهانى كه فقاهت را شناخت احكام الهى ميداند.آنگاه چگونگىِ دستيابى به اين دو را مقايسه مىكند. در ديدگاه اوّل، اجتهاد، مقدمات و علوم فراوانى از قبيل ادبيات، منطق، كلام و… لازم دارد كه بدون آنها اجتهاد محال است. امّا در ديدگاه دوّم به هيچكدام از مقدمات يادشده نيازى نيست و با مراجعه به اصول و قواعد فقهى و با مراجعه به قرآن و سنت معصومان و در انتها مراجعه به افكار فقيهان، اين مهم به سامان ميرسد. در پايان مقال اين نكته بحث مىشود كه مقدمه فقه اصغر، يعنى اجتهاد اصطلاحى ، فقه اكبر يعنى شناخت و عرفان كامل خداوند، پيامبر او و امامان بعدى :ـ است. و هرگز بدون فقه اكبر به فقه اصغر نمی توان رسيد.
سه نامه از محدث نوری به علامه سید ناصر حسین
محدّث بزرگ شيعه،ميرزاحسين نورى طبرسى (1254 ـ 1320 ق.) در كنار تلاشهاى گـرانقدر خود براى بازيابى و شناسايى كتابهاى شيعه اماميه، روابط علمى گسترده اى با علامه ميرحامد حسين كُنتـورى (1246 ـ 1306 ق.) و پس از او با فـرزندش سيد ناصر حسين (1284 ـ 1361 ق.) داشت. وى در تهيه منابع براى تاليف و تكميل كتاب نفيس «عبقات الانوار» (كه در اثبات امامت ائمه اطهار : است) به آن دو دانشمند بزرگ كمك می كرد. دراين گفتار، متن سه نامه از محدث نورى به سيد ناصر حسين، با تحليل وتوضيح، آمده است اين نامه ها براى نخستين بار منتشر مىشود.
نگاهی به کتاب «جوامع الکلام فی دعائم الاسلام»
«جوامع الكلام فى دعائم الاسلام» يكى از جوامع حديثى چهارگانهاى است كه توسط محدثان متأخر تأليف شده است. مؤلف اين كتاب « محمد بن شرفالدين على موسوى جزائرى» مشهور به سيد ميرزا جزائرى كه از معاصران ملّا محسن فيض كاشانى، شيخ حرّ عاملى و علامه مجلسى است، آن را بر سياق كتاب «منتقى الجُمان فى الاحاديث الصِحاح و الحِسان»، اثر مشهور حسنبن زينالدين (فرزند شهيد ثانى و معروف به شيخ حسن صاحب معالم)، تدوين كرده است. وى قصد داشت با تأليف اين كتاب به تكميل و توضيح مباحث كتاب « منتقيالجمان » بپردازد.مقاله حاضر به معرفى كتاب «جوامع الكلام » می پردازد.
گزاره های دینی در مثنوی
ديدگاه جلال الدين مولوى، شاعر عارف قرن هفتم به مقوله هاى مذهبى را مىتوان به دو گونه متفاوت تقسيم كرد .در يك گونه مولوى باهنرمندى وبا استفاده از تمثيلات و تشبيهات محسوس به شرح و تبيين پيام حديث می پردازد.دراين حالت آن چه مىگويد با روح كلّى مذهب مطابق است و ما آن را «تبيينات هنرى، مولوى ناميدهايم .امّا در گونه ديگر، او باتمسك به حديث، به شرح و بيان اصول اعتقادات صوفيه و ويژگىهاى طريقت مورد پسند خويش می پردازد. كه در اين صورت، حديث در كارگاه خيال و عاطفه هنرمند او تغيير شكل پيدا كرده. به طورى كه ديگر پيام آن حديث، با روح كلّى مذهب نمی خواند، بلكه به رنگ ذهنيّت گوينده مثنوى در آمده است. و ما اين گونه را «برخورد هنرى» مولوى ناميدهايم ؛ امرى كه اساسآ جوهره وحقيقت تصوف است، وراى همه ظواهر اقوالِ بزرگان آن.
مبانی فقه الحدیثی آیة الله میرزامهدی اصفهانی (2)
در اين گفتار (كه درادامه گفتارپيشين ميآيد)، نويسنده، ديدگاههاى آيةالله ميرزا مهدي اصفهانى در زمينه فقه الحديث راپى می گيرد. دراين بخش، ملاك فقاهت شرعى ازديدگاه مرحوم اصفهانى بيان میشود، كه با برخياز نظرات رايج تفاوت دارد. به عقيدهايشان، تفريع فروع از اصول، به معنى تفقّه نيست. از سوى ديگر،تفقّه كه در لسان شرع آمده، با اين معني از اجتهاد تفاوت دارد.
کافی و اصول اربعماة
اصول اوليه حديث اماميه در چهارصد رساله حديثى كه بيشتر آنها در دوران صادقين عليهما السلام نگاشته شده، ثبت بوده است. پس از دوران حضور ائمه عليهم السلام نويسندگان كتب اربعه به ثبت آن اصول در كتابهاى خود بطور مبوب و مضبوط اقدام كردهاند و كتاب كافى تأليف ثقه الاسلام كلينى جامعترين آنها است.
جایگاه قرآن و حدیث در شعر فارسی سده سوم و چهارم هجری
شعر فارسى، از سده سوم و چهارم هجرى آغاز شد. و از همان آغاز، مضامين آيات و روايات، دست مايه اصلـى براى قـوّت و غناى فـرهنگ و ادب پارسـى شد. نـويسنده در ايـن مقاله، شيـوه هاى استفاده شاعـرانِ پارسى گوى ايرانى از آيات قرآن و روايات شيعى را، در چهار عنوان بررسى میكند :استفاده از مفاهيم و مضامين، اقتباس از آيات و روايات، اشاره به داستانهاى قرآنى، اشاره به برخى از وقايع تاريخ صدر اسلام
رسالة فی الکافی
پيامبر خدا(ص) مسلمانان را به تحصيل دانش امر فرمود. امّا اين امر، واجب كفايى بود براى گروهى از مسلمانان كه قدرت وامكان كسب علم داشتند، بدين گونه كه جمعى به كسب علم بپردازند وبه ديگران بياموزند. اين دانشمندان علم آموختند ودر دفترها نگاشتند. اين دفاتر، «اصول» نام گرفت، كه چهار صد اصل در اين ميان، امتياز خاصّ يافتند.اين اصول نزد شيخ كلينى صاحب كتاب كافى بود، كه از ان در نگارش وتدوين كتاب خود بهره گرفت. پس از گذشت چند قرن، منابعى كه در اختيار كلينى بود، از ميان رفت، و نياز به بررسى مجدّد احاديث كافى پيش آمد. از اين رو، دانشمندان قرن هفتم هجرى، ضوابطى براى بررسى احاديث پديد آوردند. شيخ آقا بزرگ تهران، كتاب شناس بزرگ شيعه در قرن چهاردهم هجرى و صاحب كتاب «الذريعة الى تصانيف الشيعة»، دراين رساله كوتاه – كه براى نخستين بار منتشر می شود – به بررسى شيوه كلينى در تأليف كافى و ضوابط دانشمندان قرنهاى بعدى در ارزيابى آن كتاب می پردازد.
نقش احادیث معصومان در تفسیر قرآن
احاديث معصومان عليهم السلام در تفسير قرآن، نقش و جايگاهى مهمّ دارند. كليات آن در برخى از آيات و احاديث بيان شده است. امّا مؤلف در اين مقاله، سه كاربرد ويژه حديث در تفسير قرآن را تبيين می كند :
اول – استخراج اصول و قواعدِ روش شناختىِ تفسير ( ويژگىهاى مهم قرآن مانند: هدايت ، جامعيت، هماهنگى درونى، ذو وجوه بودن، جارى بودن در طول زمان، عاّم و خاصّ، محكم و متشابه، نهى از تفسير به رأى و….) دوم – تعيين و تكوين مبانى تفسيرى، يعنى اينكه مفسّر، كليات نظام انديشه دينى خود را از قران و سنت بگيرد، سپس به تفسير قرآن بپردازد.سوم – حديث در نقش منبع تفسير (شأن نزول، بيان مصداق، رفع تعارض ظاهرى آيات، تقييد مطلق، تبيين مجمل، تخصيص عام، بيان تأويل، تفسير آيات متشابه، تفسير موضوعى، تفسير واژگانى و….)
درایه و رجال شیعه در «فهرستگان نسخه های خطی حدیث و علوم»
اين مقاله، به معرفى كلّى طرح «فهرستگان نسخه هاى خطى حديثى و علوم حديث شيعه» مىپردازد كه توسط مؤسسه دارالحديث در حال اجرا است و تاكنون يك جلد از 16 جلد آن منتشر شده است. اين فهرستگان، فهرستى است مشترك از كتابهاى مربوط به حديث شيعى در 185 كتابخانه، كه 93 كتابخانه عمومى و 92 كتابخانه خصوصى را در بر دارد.ابتدا هدف طرح، مراحل تدوين و تنظيم اطلاعات، ساختار كلّى معرفى منابع در اين فهرست مشترك (از جهت كتابشناسى و نسخه شناسى)، فهرستهاى نسخه هاى خطى مورد استفاده در طرح (كه 26 عنوان از آنها قبل از چاپ شدن مورد استفاده است) بيان می شود. پس از آن، نگاهى تحليلى و آمارى به كتابهاى دراية الحديث شيعى آمده است. براين اساس، 97 عنوان كتابهاى شيعى مربوط به علم دراية الحديث در 479 نسخه معرفى شده، كه به ترتيب زمان ذكر می شود و نخستين كتاب مستقلّ اين موضوع در قرن پنجم بوده است. در اين ميان، نسخه هايى از 19 كتاب به خطّ مؤلف شناسايى شده كه نام و محلّ نسخه هاى آنها ياد مىشود. پس از آن 67 عنوان كتاب ياد می شود كه تاكنون به چاپ نرسيده و سزاوار است موردتحقيق قرار گيرد. آنگاه، نظرى آمارى به كتابها – بر اساس تعداد نسخه هاى آنها – ميآيد، كه ميزان توجّه به كتابها را در بحث و درس دانشمندان نشان ميدهد. در پايان، تقسيم آمارى كتابها بر اساس زبان (فارسى و عربى) آمده است .
اخلاق در قرآن 37
حضرت استاد صدیقی روز شنبه از ساعت ۱۶:00 الی ۱۷:00 به تفسیر قرآن با موضوع «اخلاق در قرآن» در مدرس 7 حوزه علمیه امام خمینی (ره) پرداختند که مشروح آن در ذیل آمده است.
