تجزیه و تحلیل ادبی خطبه حضرت زینب (سلام اللّه علیها) در کوفه
خطبه حضرت زينب(س) در اجتماع مردم كوفه با حمد و ستايش خدا و معرّفي خود به عنوان دختر پيامبر (ص) شروع ميشود و با توبيخ و سرزنش مردم كوفه ادامه و با همين مضمون خاتمه مييابد. از اين رو، سياق كلّي خطبه توبيخ كوفيان است. حضرت زينب(س) گريه ظاهري مردم را زير سوîال ميبرند و آنان را بسان احمقي فرض ميكنند كه رشتههاي ايماني خود را بعد از تابيدن محكم، پارهپاره كردند و همه اعمال نيك خود را در نزد خدا ضايع كرده و از اين رو، مستحقّ خشم خدا و جاودانگي در عذاب شده است. در جاي جاي اين خطبه زيبا، استفاده از ايجاز، مجاز، اقتباسات قرآني و ديگر شيوههاي بياني، به خصوص استعاره تمثيليّه، بسيار چشمگير بوده و به زيبايي خطبه افزوده؛ به گونهاي كه با استفاده از مثلهاي قرآني و شيوههاي بياني زيبا، اعمال زشت كوفيان به وضوح در نظرشان به تصوير كشيده شده است.فصاحت و بلاغت، ويژگي بارز اين خطبه است و مخاطبان آن تحت تاîثير بيان شيواي حضرت زينب (س) واقع شدند و ايشان با سلاح سحرآميز بيان، به افشاگري و رسوايي دولت اموي پرداختند.
تحلیل گفتمان ادبی خطبه های حضرت زینب (سلام اللّه علیها)
گفتمان پديدهاي زباني است كه در اثر ارتباط توليد ميشود و نوع آن متاîثّر از موقعيّت آن است. تحليل گفتمان يك گرايش مطالعاتي بين رشتهاي است كه به نقد وتحليل متون ميپردازد. در گفتمان دو عنصر مهم بررسي ميشود: يكي بافت متن و ديگري بافت موقعيّت.
گفتمان داراي شاخههاي مختلفي است. خطبههاي حضرت زينب(س)، داراي دو بافت زباني و موقعيّتي است. از منظر تحليل گفتمان، خطبه ايشان در ميان مردم كوفه، متناسب با بافت موقعيّتي آن داراي برجستگيهاي عاطفي بيشتر و گفتمان آن حضرت در مجلس ابنزياد و يزيد، متناسب با موقعيّت آن، داراي برجستگيهاي برهاني و استدلالي بيشتر است. در بافت متني گفتمان ايشان، از يك طرف بافت بنايي يا كلّي آن و از طرف ديگر، بافت ساختاري ـ كه شامل كلّيّه نكات زباني و بلاغي است ـ مورد توجّه قرار ميگيرد.اين جستار با توجّه به انواع ارتباطها و پيوندها، ميكوشد تا با روش توصيفي ـ تحليلي و استفاده از ابزار كتابخانهاي، به بررسي جنبههاي ادبي و اجتماعي خطبههاي حضرت زينب بپردازد.
جلوه های بلاغت در کلام پیام آور عاشورا، حضرت زینب (سلام اللّه علیها)
بخشي از كمالات و سجاياي زينب كبري(س) در بلاغت و فصاحت سخن او قرار دارد هدف از آن، روشني و همهفهمي سخن، سلاست در آن، انتخاب لفظ و معناي درست است. سخن زينب نثري است چون نظم؛ براي شنوندگان مفهوم است و براي نكتهسنجان در مرحله عالي ارزش؛
از نظر تأليف و تركيب كلام بسيار فنّي و ادبي و از نظر ظاهر بسيار ساده است و در عين حال، توان ابداع شبيه آن بسيار سخت است. او فصيحه و بليغه است و نمونه سخنان موجود او بهترين گواه بر اين مدّعاست.سخنان او شورانگيز، در نهايت فصاحت و بلاغت، با احاطه به آيات قرآن و با نگاه ژرف به حقايق ديني بود و از نظر برهان و استدلال، همگان را حيرتزده كرد. آثار بعدي اين سخنان بيداري مردم غفلتزده و هوشيار كردن جامعه خفقانزده بود.
بررسی گوشه ای از جایگاه علمی و مقام روایی زینب (سلام اللّه علیها)
بانو زينب كبري(س) را بايد در فصاحت، بلاغت، زهد، عقل، دانش، صبر و… پس از مادرش زهرا(س) سرآمد زنان دانست. اشتهار او به نقشآفريني در كربلا و در كاروان اسراء و تأثير حضورش در مغلوبه كردن آثار جنگ طف، موجب غفلت از ديگر ابعاد شخصيّتي وي شده و صبر و شكيبايي بينظيري كه وي در ماجراي كربلا از خود به ثبت و ظهور رسانيد،جميع صفات حميده وي را تحت الشعاع قرار داده است.
اين مقاله قصد دارد با نظر به جايگاه علمي و مقام روايي اين بانو، به بررسي اين بعد پرداخته، بخشي از احاديث مروي از اين بانوي محدّثه را معرّفي كند.
شش نکته درباره قرآن
اِخبار از غيب در قرآن، دليل آن است كه قرآن كلام خداست. اين اخبار شامل: خبرهاى علمى، خبرهايى از آينده، خبرهاى پوشيده كنونى و خبر دادن از احوال حاكمان است. نيمى از سوره حمد، عزّ ربوبيّت و نيمى ديگر از آن، ذلّ عبوديّت را بيان مىكند و اين دو، مقصد و هدف اصلى قرآن است.قرآن كمال الكلّ فى الكلّ و هدايت براى اهل تقواست و از وجوه كماليّه قرآناش، بيان همه چيز در همه چيز، هادى بودن براى اهل تقوا، سخن گفتن با تمام مخاطبان در تمام لحظات و حالات عمر، جمع الجمع بودن در عين فرق الفرق بودن و وجود حروف مقطّعه در آن است. قرآن را بايد پيروى كرد؛ چون كلام حق تعالى است و اين مطلب به استناد آيات و روايات، به دست ميآيد.
حدیث «سبعة احرف» در محک عقل و نقل
در اين نوشتار با توجّه به اهمّيّت و جايگاه برجسته مسئله نزول قرآن و احاديث پيرامون آن، از جمله حديث معروف سبعة احرف، ديدگاه دانشمندان شيعى و بسيارى از علماى اهل سنّت، نقد و بررسى شده است. در اين پژوهش، برخى از روايات نبوى در مورد نزول قرآن بر سبعة احرف، ارائه و سپس مهمترين نظريّات پيرامون معناى آنها مورد نقد قرار گرفته است.
از اساسی ترين شبهات و اشكالات در روايت نزول قرآن بر سبعه احرف، اختلاف در مضامين، روايات نافى احرف سبعه، كلىگويى و ابهام در اين روايات، مخالفت آن با صحيحه زراره از امام صادق (ع) ، خبر واحد بودن روايت سبعة احرف نزد شيعه و تناقض در معنا و محتواى اين حديث است.
نويسنده با بررسى ديدگاه هاى دانشمندان شيعه، از جمله علّا مه طباطبايى، آيتالله معرفت، دكتر حجّتى، آيتالله ميرمحمّدى و آيتالله خويى و همچنين پژوهش در معانى مختلف اين حديث، با تكيه بر روايات مختلف، نزول قرآن بر سبعة احرف را سخنى نادرست و مجعول برشمرده است .
اعجازو تحدّی قرآن از نظر آیت الله اصفهانی
اعجاز يعنى به عجز درآوردن و عاجز كردن. وجوه اعجاز و تحدّى قرآن از مباحثى است كه همواره مورد بحث متكلّمان بوده و آراء و نظرات گوناگونى در اين رابطه، مطرح شده است. با توجّه به نظريّات مختلف در باب وجه اعجاز قرآن از سوى عالمان و متكلّمان مسلمان، چون شيخ طبرسى، سيّد مرتضى، قطب راوندى، امينالاسلام طبرسى، علّا مه مجلسى و آيت الله خويى و…
اقوال در وجه اعجاز قرآن به دو بخش 1. فصاحت و بلاغت (جنبه هاى ادبى) و 2. محتوا (علوم و معارف) تقسيم بندى شده است. ميرزا مهدى اصفهانى مهمترين وجه اعجاز قرآن را علوم و معارف جديد الاهى و كلام الله بودن آن ميداند. وى در رساله «إعجاز كلام الله المجيد» با ذكر شواهدى، به تبيين مدّعاى خويش مىپردازد و معتقد است كه وجه اعجاز قرآن را در خود قرآن و كلام حاملان علوم آن بايد جستجو كرد. در اين پژوهش، با استناد به اين اثر، به بررسى ادلّه مرحوم ميرزاى اصفهانى در مورد وجه اعجاز قرآن، شامل: عموميّت و شمول اعجاز قرآن در همه اعصار، طعن كافران به علوم و معارف قرآن، كلام الله بودن قرآن، احسن الحديث بودن قرآن
در هدايت، حكمت، معرفت خدا، اثاره عقول با تأكيد بر احاديث و روايات معصومين :پرداخته شده است. اعجاز قرآن با رسالت خاتمالانبياء تناسب دارد و هدف از بعثت ايشان، رساندن بندگان خدا به وجدان كردن خدا، تزكيه، تكميل عقول و تذكّر به علوّ و قدس خداست. در اين مقاله، همچنين انگيزه انحصار وجه اعجاز قرآن در فصاحت و بلاغت، بررسى و راه برون رفت از آن، مراجعه به اهل بيت: و تدبّر در قرآن بيان شده است.
پژوهشی در باب اسباب نزول
«اسباب نزول» از علوم قرآنى است كه در بيشتر كتابهاى مربوط به قرآن، از آن سخن گفتهاند. نويسنده در اين مقاله، ابتدا معناى اصطلاح «اسباب نزول» را بر اساس لغت، قرآن و حديث، بيان مى كند و سپس به نزول دفعى و اجمالى قرآن مى پردازد و بحث اسباب نزول را از طريق دانشمندان علوم قرآنى، پى مى گيرد.
نويسنده، پس از بحث انواع اسباب نزول و منابع آن، به تفصيل، به اقسام اسباب نزول خاصّ مىپردازد. وى پس از آن، فوائد و نتايج دانستن اسباب نزول را بر مىشمارد. راههاى دستيابى به اسباب نزول و محدوديّتهاى آن، شيوه تشخيص سبب نزول راستين و ميدان تأثير اسباب نزول خاصّ، پايانبخش اين گفتار است.
انسان در عالم ذرّ: نتایج و تواتر روایات
نويسنده در اين مقاله، نتايج به دست آمده از آيات و روايات عالم ذرّ را در بيست عنوان، عرضه مىكند. وى سپس خاطرنشان مىكند كه براى فهم ارتباط برخى از روايات به عالم ذرّ، بايد آنها را در كنار يكديگر نهاد و به آنها به شكل يك مجموعه نگريست.
توجّه به ساختار منظّم روايى درباره چگونگى خلقت انسان، به عنوان شرط لازم فهم درست آيات و روايات خلقت، نكته ديگرى است كه نويسنده بدان اشاره مىكند. وى در پايان، تواتر روايات عالم ذرّ را براساس بيان هفت تن از فقهاء و محدّثان، نشان ميدهد.
تعلیقات آیت الله جعفری بر اصول کافی
حضرت آيتالله شيخ محمّدرضا جعفري نجفي ترجمهاي دقيق و استوار از اصول كافي به زبان انگليسي به سامان آورده كه چندين جزء از آن به چاپ رسيده است. ايشان، علاوه بر ترجمه متن، تعليقاتي بر آن نگاشتهاند كه به دليل گستردگي حوزههاي مختلف موضوعي، مورد توجّه دانشوران بوده و هست.
در اين گفتار، تعليقات نگارنده بر يازده باب نخستين كتاب الحجّه، به فارسي برگردانده شده است.
پاره ای از تعلیقات آیت الله اصفهانی بر احادیث اصول کافی
اين مقاله، تعليقات آيتالله ميرزا مهدي اصفهاني هشت حديث از پنج باب كتاب اصول كافي را دربر دارد كه از كتابِ چاپ نشده «اساس معارف القرآن» نقل شده است. اين احاديث و توضيحات آنها درباره معرفت خدا، اسماء و صفات الاهي و بداء است.براساس توضيحاتي كه آمده است، خداوند، معرفت خود را به بندگان تذكّر ميدهد و فطرت الاهي را به آنان يادآور ميشود؛ توصيفهاي بشري در وصف خداوند، نارسا است؛ اسماء و صفات الاهي تمييز او از خلقش را نشان ميدهد؛ و بداء جلوهاي بارز از قدرت و سلطنت واسعه الاهي است.
بررسی اسناد احادیث سه باب از کتاب «الحجة»
با وجود تمجيدها و تأييدهاي فراوان از احاديث كتاب كافي كليني در قرون مختلف و اعتماد بر آنها، در ميان متأخّران، نظريّاتي در عدم اعتبار اسناد برخي از احاديث اين كتاب مطرح شده است.
اين مقاله با بررسي سند احاديث سه باب از بابهاي كتاب «الحجّه» ضمن يادآوري برخي احاديث مهم درباره اهل بيت، بر تثبيت سند بسياري از اين احاديث دست يافته و آنها را با اظهار نظر علاّ مه مجلسي در كتاب «مرآه العقول» مقايسه كرده است.
