اسوههای بشریت (11) «امام حسن عسکری (ع)»
امام حسن عسکری علیه السلام در ماه رمضان یا ربیع 232 ق چشم به جهان گشود و 28 سال زندگی کردند. ابن خلّکان تولد ایشان را روز پنج شنبه یکی از ماه های 231 ق دانسته و قول دیگری نیز که ششم ربیع الآخر از سال 232 باشد، نقل کرده است.
بررسی سندی زیارت جامعه کبیره
زیارت جامعه کبیره از امام هادی (ع) روایت شده است و در شناخت ویژگیهای امامان معصوم (ع) مضامین بلندی را در بر دارد. درباره سند این زیارت، بحثهایی مطرح شده است. نگارنده در این گفتار، ابتدا از ضوابطی که در ارزیابی حدیث بر مبنای طریق روایتی آن آورده است، نتیجه میگیرد که کلام دانشمندان رجالی پیشین، آخرین کلام در باب وضع راویان نیست. آنگاه درباره موسی بن عمران نخعی بحث میکند و بر اساس مشایخ و راویان، وثاقت او را نشان میدهد. سپس درباره صحّت سند زیارت جامعه، از چند دیدگاه دیگر سخن میگوید.
جلوههایی از شجاعت امام علی بن موسی الرضا (ع)
امام علی بن موسیالرضا با گفتار و کردار ارزنده خویش به دو شیوه مستقیم و غیرمستقیم، به یاران و شیعیان خود درس شجاعت، ایثارگری و ظلمستیزی دادهاند. واکاوی و معرفی این بعد از شخصیت آن امام همام که کمتر به آن توجه شده است می تواند در تقویت روحیه حقطلبی و ورود شیعیان و دوستداران عالم آل محمد (ع) به میدان امربهمعروف و نهی از منکر مؤثر باشد.
گونهشناسی گفتارهای قرآنی امام موسی کاظم (ع)
نظر به پیوند ناگسستنی اهلبیت (ع) با قرآن و نقش ایشان برای دستیابی به فهم معارف قرآنی، شناخت گفتارهای قرآنی ائمه (ع) از اهمیت به سزایی برخوردار است. از امام موسی کاظم (ع) 275 روایت قرآنی به ما رسیده است. این پژوهش به گونه شناسی این روایات میپردازد. گفتارهای قرآنی امام کاظم (ع) قابلتقسیم به انواعی است: 1. روایات تفسیری 2. روایات تأویلی 3. روایات تطبیقی 4. روایات استشهادی 5. روایات مربوط به علوم قرآنی. بیشترین روایات قرانی امام (ع) با 112 عدد، روایات تفسیری است که به بیان معنای ظاهری آیات میپردازد. عصر امام کاظم (ع) همزمان با حضور مذاهب فقهی و کلامی متعدداست؛ ازاینرو، استشهاد به نص و مضامین آیات قرآن، بخش عظیمی از گفتارهای قرآنی امام با 81 مورد است. روایات تأویلی با 39 عدد به بیان معنای باطنی و روایات تطبیقی با 26 عدد به بیان مصادیق اختصاص دارد. کوچکترین بخش گفتارهای قرآنی امام، روایات علوم قرآنی است که هفده روایت است.
روشهای امام صادق (ع) در تفسیر قرآن با نگاهی به روایات تفسیری اهل سنت
آگاهی از روش تفسیر معصومان – بهویژه امام صادق (ع) بنیانگذار مکتب جعفری – نهتنها ما را به سوی استفاده صحیح و روشمند از قرآن رهنمود ساخته، بلکه به ما مینمایاند که امام چه موقع از این روشها بهره بردهاند. ضرورت پرداختن به این موضوع وقتی دوچندان مینماید که بدانیم روایات فراوانی از این امام در مصادر تفسیری اهل سنت انعکاس یافته و مفسران عامیمذهب به نقل آنها همت گماشتهاند. در این مقاله ابتدا روایات تفسیری امام صادق (ع) در منابع تفسیری اهل سنت را پیجویی و استخراج نموده، آنگاه با تتبع در آنها روشهای به کار رفته از سوی امام را در تفسیر قرآن – نه تأویل آن – مشخص نموده و چنین نتیجه گرفتهایم که: صادق آل محمد (ص) در سخنان گوهربار خود، بسته به ظرفیت شنونده و فضای حاکم، با روشهای گوناگونی قرآن را تفسیر و تبیین نمودهاند. آن حضرت گاه معنای لغوی واژگان را بیان نموده و گاه با بیان مصداق یا جری و تطبیق، پرده از ابهام آن برداشتهاند. ایشان در پارهای از موارد با تمثیلی زیبا مشکلترین مطالب را با زبانی ساده بیان میکنند. و اینهمه غیر از مصداقهای باطنی است که امام در برخی موارد ارائه کرده، به تأویل آیه میپردازند.
نیم نگاهی به پایان نامه ها با محوریت قرآن و امام محمد باقر (ع)
از آنجا که در بسیاری از روایات، مباحث تفسیری و علوم قرآنی به صورت استشهاد، استناد، تلمیح، اقتباس و بیان مصداق از زبان امام باقر علیه السلام تجلی پیدا کرده، تحقیق لازم و کافی در این باره کاملا احساس میگردد. لذا برخی برخی از تحقیقات ارائه شده در این باره که به صورت پایان نامه های علمی تحقیقی مراکز دانشگاهی و علوم اسلامی با کسب رتبه های کارشناسی ارشد و دکترا و مزیّن به نام مبارک امام محمد باقر علیه السلام در جایگاه فابل فبولی قرار دارند را یادآور می شویم.
مواضع سیاسی امام سجاد (ع) پس از واقعه کربلا
يكى از مباحثى كه در عصر امامت امام سجاد (ع) مطرح است، موضعگیریهای سياسى حضرت در برابر حوادث و اعمال حاكمان اموى است. اين نوشتار در دو بخش به بررسى اين مواضع میپردازد: بخش نخست، به مواضع سياسى حضرت در برابر حوادثى چون: واقعه حرّه، قيام توّابين، قيام مختار و … و بخش دوّم، به مواضع سياسى حضرت، در قبال اعمال خلفا و حكام اموى. هدف از نگارش اين مقال، بيان اين نكته است كه امام سجاد (ع) در عصر امامت خويش، هيچ وقت موضع ناصواب يا منفعلانه اى (چنان كه بعضى از مورخين نوشته اند) در برابر حوادث يا حكّام جور نداشته اند و اگر در گزارش هاى تاريخى مواردى از برخوردهاى مثبت امام (ع) ديده مى شود (به فرض صحت سند)، دليل خاصى براى آن وجود داشته كه در جاى مناسب به آن ها اشارت رفته است.
نقد و بررسي زندگي امام حسن (ع) از ديدگاه دونالدسن
تاریخ شاهد، وقايع و رخدادهاي مناقشه برانگیزی در دوران حيـات و امامت امام حسن (ع) بود. اين رخدادها از دیدگاههای گونـاگون بـه اشـكال متفاوتي تفسير شده است. ديدگاه مستشـرقان دربـاره وقـايع زنـدگي امـام حسن (ع) از آن جمله است. دونالدسـن مستشـرق انگليسـي در بخشـي از کتاب خود با عنوان «مذهب تشيع» به تحليل زندگي امام حسن (ع) پرداخته است. وي در اين بخش، ازدواجهای امام و نيز صلح او بـا معاويـه را مورد هجمه قــرار داده، ايشــان را بــه پایین بودن قــوه اخلاقــي، شــجاعت، خویشتنداری و توانايي عقلاني متهم كرده است؛ ولي با بررسـي روشـمند سير وقايع میتوان به اين نتيجه رسيد كـه موضـع امـام در قبـال معاويـه، حذف وي بود و صلح امام فقط زماني اتفاق افتاد كه امام راه ديگـري جز آن نداشت. روايات مربوط به ازدواج و طلاقهای مكرر امـام نيـز ازلحاظ سندی مغشوش و ازلحاظ محتوايي دچار اشكالات جدي هستند.
فاطمه زهرا (س) الگوی حضور اجتماعی – سیاسی زن مسلمان
تبلور شخصيت و هويت انساني به عوامل گوناگوني از جمله امکان تاثيرگذاري از رهگذر حضور در عرصه اجتماعي وابسته است. از اين رو، در حرکت احياگرانه پيامبران الهي و از جمله پيامبر اعظم (ص) توجه ويژهاي به اين موضوع مبذول گرديد تا آنجا که با هدف پاسداشت هويت و کرامت انساني زن، با در نظرگرفتن حقوق متناسب با توانمنديهاي او به همراه انتظار انجام تکاليف و وظايفي در شأن وي، از کهتري مقام زن در برابر مرد کاسته شد و از اين طريق امکان تحقق استقلال شخصيتي و رفتاري براي جنس زن فراهم آمد. رسالت پيامبر صلي الله عليه و آله در زدودن خرافات جاهليت و معرفي جايگاه شامخ زن در حيات اجتماعي-سياسي، در رفتار آن بزرگوار با فاطمه زهرا عليهاالسلام تجلي يافت. به رغم همه اين اقدامات درپي وفات آن حضرت (ص)، بارديگر بيم آن ميرفت که با تقويت تفکيک عرصه خصوصي از عمومي، جنسيت بر هويت غلبه يابد و انسانيت زن در پيشگاه مردانگي مرد ذبح گردد. از اينرو، اقدامي قاطع لازم ميآمد که با گراميداشت مقام زن، کرامت انسانيت را پاس نهد و اين مهم جز از رهگذرخاندان نبوت و آن هم به دست تربيت شده بلافصل نبي، شدني نبود.
چگونگی برخورد پیامبر (ص) با آثار تاریخی در شبه جزیره عربستان
آثار تاريخی فراوانی در شبهجزیره عربستان پیش از اسلام وجود داشت. برخی از اين آثار به اعتقادات اعراب مربوط میشد و بناها و نمادهايی مانند معابد، سمبلهای مقدس، اصنام و آثار بتپرستی، کنیسهها و ديرهای اديان ابراهیمی را دربر میگرفت و برخی ديگر به مظاهر تمدنی موجود در شبهجزیره مانند قصرها، قلعهها و حصارها پیوند میخورد. اين مقاله پس از بررسی کوتاه اوضاع جغرافیایی، دينی و فرهنگی عربستان پیش از طلوع اسلام، آثار تاريخی اين سرزمین را به دودسته آثار دينی و غیردینی تقسیم میکند و بر اساس آن، نوع برخورد پیامبر (ص) را با هريك از اين آثار بررسی مینماید.
تشویق پیامبر به زیارت شهدا
در كتب شيعي روايات زيادي درباره تشويق به زيارت رفتن قبور وجود دارد. از اين روايات، استحباب زيارت قبور، برداشت ميشود. البته در کتب اهل سنّت هم روایاتی آمده است که در آن روایات، خود پیامبر اکرم صلّی الله علیه و آله و صحابه ایشان به زیارت اهل قبور می رفتند و پیامبراکرم صلّی الله علیه و آله نیز به این امر تشویق می فرمودند که به نمونه هایی از این موارد اشاراتی می شود.
تحریفهای ابنتیمیه از واقعه عاشورا
ابنتیمیه در حوزه عاشوراپژوهی لااقل به سه تحریف بزرگ دست زده است: 1. قیام امام حسین(ع) را شورشی کور خوانده؛ 2. بنیامیه بهویژه یزید بنمعاویه را از فاجعه عاشورا مبرّا پنداشته؛ 3. کشندگان امام حسین(ع)و یارانش را، نه یزید و شامیان، که مردم کوفه و شیعیان انگاشته است. که در این گفتار با توجّه به سه روایت متفاوت از عاشورا (1. روایت بنیامیه؛ 2. روایت بنیعباس؛ 3. روایت آلعلی) به نقد و بررسی این تحریفاتیکه ابنتیمیه بنیان گذاشته، به تفصیل پرداخته شده است و با استناد به روایت آل علی، حضور مردم شام و عثمانیها و خوارج در کوفه و کربلا نشان داده شده است و در نتیجه نه شیعیان و نه کوفیان شیعهمذهب، که شامیان و عثمانیان و خوارج به ترتیب قاتلان امام حسین(ع) معرفی شدهاند.
