کتابشناسی ائمه اطهار علیهم السلام
شناخت و تحقیق درباره زندگانی ائمه معصومین(ع)، متوقف بر شناخت منابع و آثاری است که به شرححال و بیان تاریخ آن بزرگواران پرداختهاند. این منابع به دستههای مختلفی قابل تقسیم است و هر کدام ویژگیهای خود را داراست. مقاله حاضر به بیان این دستهها و خصوصیات هر یک پرداخته و کتابهایی را که به طور خاص و یا به مناسبتی از تاریخ ائمه سخن گفتهاند، معرفی میکند. این کتابها اعم از آثار شیعه و سنی و نیز اعم از منابع دست اول و مطالعات و تحقیقات جدید میباشد.
اهداف و ویژگیهای تاریخ در قرآن با تأکید بر تاریخ اسلام
قرآن کتابی تاریخی نیست، اما به موضوع تاریخ توجه کرده و حتی از آن برای نیل به اهداف خود استفاده کرده است. از اینرو گاهی به توصیف تاریخ پرداخته تا در پس تحلیل آن به هدف خود برسد و گاهی به سنتهای تاریخ و گاه به تاریخ انبیا، زمانی دیگر تاریخ اسلام یا تاریخ معاصر نزولش را مورد توجه قرار داده است. از اینرو اندیشمندان نیز از ابعاد مختلف به تاریخ در قرآن توجه کردهاند. این پژوهش بهدنبال پاسخ به سؤال هدف قرآن از پرداختن به تاریخ است؟ نیز ویژگیهای تاریخ مورد نظر قرآن ـ خصوصاً تاریخ اسلام ـ را جستجو میکند. به نظر میرسد قرآن اهداف ششگانهای را برای تاریخ مطرح کرده است و از نظر روشی و محتوایی دارای ویژگیهایی مشترک با دیگر کتب تاریخی از یک سو و ویژگیهای انحصاری از سوی دیگر است. روش این تحقیق تفسیری و تاریخی ـ تحلیلی است.
برترین بانوی عالم
برگرفته از کتاب «أزواج النبی»
خفقان دوران امام جواد علیه السلام
نکتهی بعدی این است که حکومت برای او جلب توجّه شده است و اجازهی ظهور امام و بارز شدن امام را نمیدهد. شیعیان هم که در یک فضایی هستند که اوّلیّات مسائل اعتقادی هنوز تفصیلاً جا نیفتاده است. مثلاً عدد 12 امام برای ما از واضحات است. یعنی شما در خیابان بچرخید و همینطور یک […]
رفتارشناسی خواص مکتب خلفا در مواجهه با حق خلافت اهلبیت علیهم السلام در سدههای نخستین اسلامی
درباره رویدادهای تاریخ صدر اسلام پس از رحلت پیامبر(ص) بسیار گفته و نوشته شده است. نوشتار حاضر کوشیده است رفتار خواص جبهه مقابل امیرالمؤمنین علی(ع) را در مواجهه با حق خلافت اهلبیت: در قالب محورهای زیر بررسی کند: توجیه و تأویل ادلّه قرآنی، جعل سبب نزول آیات، تحریف معنای آیات، توجیه و تأویل ادله حدیثی، تحریف لفظی و معنوی حدیث، توجیه خلافت با اجماع و شورا، جعل فضائل برای خلفا، و فرقهسازی. مقاله با این جمعبندی به پایان رسیده است که اختلاف شیعه و سنی در موضوع خلافت، تا حد زیادی اثرپذیرفته از فعالیتهای منفی خواص مخالف خلافت امیرالمؤمنین علی(ع) پدید آمده است.
چالشهای اندیشهای و اقتصادی شیعیان در عصر امام باقر علیه السلام
عصر امام باقر(ع) از جنبه فکری و اجتماعی یک مقطع مهم و نقطه عطف در زندگی شیعیان به شمار میرود. مطالعات و پژوهشهای معطوف به تاریخ اجتماعی شیعیان، که در سالهای اخیر افزایشی چشمگیر داشته است، درباره این گونه مقاطع تاریخی اهمیتی مضاعف مییابد. مقاله حاضر با بهرهگیری از گزارشهای مندرج در منابع مختلف تاریخی، در پی یافتن پاسخ پرسشهایی درباره مهمترین چالشهای اجتماعی شیعیان در این دوره، در حوزه اندیشهای و رفتاری است. بر اساس یافتههای این پژوهش، میتوان مهمترین این چالشها را چنین برشمرد: اختلاف و چنددستگی شیعیان با گسترش کیسانیه و ایجاد زمینههای پیدایش زیدیه، دوری شیعیان کوفه از امام باقر(ع) و تأثیر آن در انحرافات فکری و عملی آنها، مشکلات اقتصادی شیعیان و درگیری آنها با یکدیگر در این زمینه، و سرانجام پدیده غلات و تأثیر اندیشهها و عملکرد نامناسب آنان بر انحراف برخی شیعیان و بدنامی شیعیان.
تحلیل خطبه فدکیه بر اساس نظریه کنش گفتاری
خطبه فدکیه به عنوان یک ارتباط زبانی تحققیافته در بافت و زمینه تاریخی مشخص، یکی از گفتمانهای سیاسی، اجتماعی و فرهنگی پس از رحلت پیامبر اعظم(ص) را تشکیل میدهد. یکی از روشهای تحلیل این گونه متون، به عنوان بخشی از میراث دینی، استفاده از تحلیل کارگفتی و بررسی متن در چارچوب کنش گفتاری است. بر اساس این نظریه، گوینده که همواره در بافتی خاص سخن میگوید، هنگام سخن گفتن علاوه بر ادای کلمات و بر زبان جاری ساختن الفاظ در قالب گزارههای مختلف، کنشهایی هم انجام میدهد که آنها را به پنج دسته بیانی، انشایی، تعهدی، احساسی و اعلامی تقسیم کردهاند. این جستار که به تحلیل متن خطبه فدکیه بر اساس نظریه کنش گفتاری پرداخته، به این نتیجه رسیده است که کنشهای اعلامی و بیانی بیش از دیگر کنشها در این خطبه به چشم میخورد و با توجه به بافت پیرامونی ایراد این خطبه و زمینههای تاریخی آن، این فراوانی را میتوان بدین معنا گرفت که حضرت فاطمه(س) پس از رحلت پیامبر(ص) در صدد احیای سنت وی و تبیین احکام و دستورات اسلام بوده است.
نقشِ «موضوع» در روشن ساختن مفهومِ «متنِ تاریخ نگارانه»
نبود تصویری روشن از چیستی «متنِ تاریخنگارانه»، مفهومسازی و نظریهپردازی در حوزه مطالعاتِ نظریِ دانش تاریخ را با دشواریهایی روبهرو ساخته است. این دشواری تا تشخیص مصادیق متن تاریخنگارانه از سوی پژوهشگران حوزه تاریخ تاریخنگاری دامن گسترانده است. به نظر میرسد برای یافتن راه برونرفت از این وضعیت، به الگویی از متون تاریخی نیاز داریم که با تکیه بر آن بتوان به مفهوم متن تاریخنگارانه وضوح بخشید و به مدد آن، تشخیص مصادیق را ضابطهمند کرد. این نوشتار با چنین هدفی و با این پیشفرض سامان یافته است که گونههایی از آثار مکتوب تاریخی در دست است که بر سر تلقیِ آنها به عنوانِ متنِ تاریخنگارانه، اجماعی نامصرح وجود دارد و بنابراین میتوان آنها را «متونِ الگو» نامید. بر اساس یافتههای این مقاله «رخداد تاریخی» را میتوان فصل مشترک موضوعات این دسته از متون و عنصر بنیادی متون تاریخنگارانه و ملاک تشخیص مصادیق شمرد. بر اساس تعریفی که از «رخداد تاریخی» در متن مقاله ارائه شده است، موضوعاتِ متونی همچون طبقات، سفرنامه، زندگینامه، انساب و مزارات یک موضوع غیرتاریخی است و در نتیجه، ماهیتِ این آثار، متفاوت از ماهیت متون تاریخنگارانه ارزیابی شده است.
غالیان دوره امام جواد علیه السلام و نوع برخورد آن حضرت با آنها
یکی از جریانهای فکری که امامان شیعه(ع) همواره با آن مبارزه میکردند، جریان فکری غلو است. بررسی منابع مختلف رجالی، فرقهشناختی و تاریخی نشان میدهد این جریان فکری که از دورههای قبل از زندگی امام جواد(ع) آغاز شده بود، در دوره آن حضرت هم تداوم یافت و ایشان همانند دیگر امامان:، به مقابله با آن پرداخت. این مقاله پس از توضیح درباره مفهوم غلو و انواع آن، مهمترین افراد غالی و نیز افکار غالیانه عصر امام جواد(ع) را برشمرده است، که برخی از اهل سنت با باورهای غالیانه درباره دو خلیفه نخست را هم دربرمیگیرد، و سپس با بیان اقدامات امام همچون اعلام بیزاری از آنان، نقد اندیشههای ناصواب آنان با استدلال به آیاتی از قرآن و احادیثی از پیامبر اکرم(ص)، روش برخورد امام(ع) با ایشان را تبیین کرده است.
خوانش و بررسی روایات مربوط به خَیزُران، مادر امام جواد علیه السلام
نقد درونی و بیرونی روایات مربوط به خویشاوندان و نزدیکان ائمه(ع) میتواند پارهای ابهامهای تاریخی را برطرف کند و گوشههای تاریک از تاریخ زندگی معصومان(ع) را روشن سازد. درباره مادر امام جواد(ع) آمیختهای از اطلاعات درست و نادرست در منابع تاریخی آمده است. این نوشتار پس از توضیح درباره مهمترین مفاهیم استفاده شده در مقاله و بررسی نامها، کنیه، تبار، مکان تولد و مدفن خیزران، مادر امام جواد(ع)، کوشیده است سه روایت اصلی دربردارنده اطلاعات درباره این بانوی بزرگوار را با بهرهگیری از روش سنجش دادههای تاریخی بررسی کند. این سه روایت که با توجه به محتوای آن، میتوان آنها را «روایت درخواست ابلاغ سلام به بانو از سوی امام کاظم(ع)»، «روایت ولادت امام جواد(ع)» و «روایت قیافهشناسی» نامید، به لحاظ سند قوت چندانی ندارد. با این حال، بخشی از مفاد روایت اول و سوم به دلیل همسویی با مفاد روایات معتبر و دیگر قرائن تاریخی، قابل پذیرش به نظر میرسد.
بررسی نظریه شیخ مفید درباره شهادت امام جواد علیه السلام
مسأله شهادت یا مرگ طبیعی امامان شیعه(ع) از جمله مسائلی است که نظر شیعهپژوهان را به خود جلب کرده است. شیخ صدوق (م381هـ.ق) شهادت همه ائمه(ع) را بخشی از اعتقادات شیعه شمرده است ولی شیخ مفید (م413هـ.ق) با تردید در این حکم عام، شهادت بیشتر امامان: از جمله امام جواد(ع) را نپذیرفته و بر این باور است که امام(ع) به مرگ طبیعی رحلت کرده است. اختلاف نظر این دو عالم بزرگ، با توجه به جایگاه بلندی که دارند، منشأ بحثهای گوناگونی در سالهای اخیر شده است. این نوشتار با تفکیک سه رویکرد تاریخی، روایی و کلامی در بررسی این موضوع، کوشیده است با تکیه بر شواهد تاریخی، اختلاف این دو عالم بزرگ شیعی را نتیجه دو رویکرد متفاوت در بررسی موضوع بداند و نشان دهد این دو دیدگاه با یکدیگر قابل جمعند.
مناسبات امام جواد علیه السلام با شیعیان ساکن منطقه جبال ایران
فرایند و چگونگی مناسبات اهل بیت(ع) با ایرانیان، یکی از مهمترین مباحث تاریخ ایران در دوره اسلامی به شمار میرود. امام جواد(ع) در عمر کوتاه خود، با وجود محدودیتهای بسیار، به روشهای مختلف با شیعیان ساکن در ایران به ویژه در منطقه جبال (جبل) مانند قم، همدان و ری ارتباط داشت. این نوشتار پس از مروری بر مفاهیم اصلی استفاده شده در مقاله و اشاره به شرایط زیست اجتماعی امام جواد(ع)، کوشیده است با استناد به انواع گزارشهای تاریخی، شکلهای تعامل امام جواد(ع) با شیعیان ساکن در قم، همدان، ری، قزوین، آوه، کاشان، اصفهان و دینور را، که در قالب تماسها، مکاتبات، روابط مالی و تعیین وکیل بروز یافته است، بررسی کند. یافتههای این پژوهش نشاندهنده گسترش مناسبات امام جواد7 با ایرانیان در مقایسه با امامان پیش از ایشان است.
