ریشه شناسى جریان هاى سیاسى کوفى در نیمه نخست قرن اول هجرى/هفتم میلادى
شناخت چگونگى بنیان شهر کوفه و روند تحول ساختار جمعیتى آن, از تإسیس در سال هفده هجرى قمرى تا ایام حکومت امام على(ع), نقش بنیادى در تبیین و معرفى جناح هاى سیاسى در نیمه سده هفتم میلادى/قرن اول هجرى دارد.
این جناح ها در حوادث منجر به قتل خلیفه سوم, و موضع گیرىهاى ایام حکومت امام على(ع) نقش اساسى ایفا کردند. به گمان نویسنده, خاستگاه اجتماعى ـ اعتقادى هسته مرکزى نیروهایى که قیام سال 35 هجرى را رهبرى کردند و سپس در طول حکومت امام على(ع) در موضوع حکمیت و انشعاب نهروان از مواضع متفاوت رویاروى شدند, در روند مطالعه جامعه کوفه به دست مى آید. بازشناسى اوضاع برآمدن و شکل گیرى این جناح ها و تبیین موضع گیرىهاى آن ها موضوع این مقاله است
اهل ذمه در صدر اسلام
پس از رحلت پیامبر اسلام, صدور اسلام به دارالکفر وجهه همت و اساس کار خلفا قرار گرفت. در این راستا فاتحان مسلمان در سرزمین هاى شام, مصر, عراق و ایران, این سیاست دارالخلافه را به پیش مى بردند. در این میان برخورد ساکنان دارالحرب با رزمندگان مسلمان یکسان نبود. مقاله حاضر مى کوشد تا به نحوه واکنش مغلوبان ـ به ویژه اهل ذمه ـ در برابر فاتحان مسلمان بپردازد و روشن کند که چگونه اهل کتاب مى توانستند با بستن پیمان ذمه به تابعیت نظام اسلامى درآیند و ضمن پذیرش تعهداتى, از حقوق و امتیازات ویژه اى برخوردار شوند و با امنیت کامل در سایه حکومت اسلامى در هر نقطه از دارالاسلام ـ به جز حرم و حجاز سکنا گزینند.
عبدالله بن جعفربن ابى طالب
پس از رحلت پیامبر اسلام, صدور اسلام به دارالکفر وجهه همت و اساس کار خلفا قرار گرفت. در این راستا فاتحان مسلمان در سرزمین هاى شام, مصر, عراق و ایران, این سیاست دارالخلافه را به پیش مى بردند. در این میان برخورد ساکنان دارالحرب با رزمندگان مسلمان یکسان نبود. مقاله حاضر مى کوشد تا به نحوه واکنش مغلوبان ـ به ویژه اهل ذمه ـ در برابر فاتحان مسلمان بپردازد و روشن کند که چگونه اهل کتاب مى توانستند با بستن پیمان ذمه به تابعیت نظام اسلامى درآیند و ضمن پذیرش تعهداتى, از حقوق و امتیازات ویژه اى برخوردار شوند و با امنیت کامل در سایه حکومت اسلامى در هر نقطه از دارالاسلام ـ به جز حرم و حجاز سکنا گزینند.
پژوهشى در باب جغرافى دانان اندلس و آثار آن ها
مسلمانان در طى هشت قرن حضورشان در اندلس میراث علمى بسیار گران سنگى را از خود بجاى گذاشتند. یکى از مهم ترین موضوعاتى که مورد توجه ویژه آنان قرار گرفت, جغرافیا بود. در این مقاله جغرافى دانان اندلس و تإلیفات آن ها مورد بررسى قرار گرفته است. این آثار جغرافیایى را مى توان به شیوه هاى مختلفى تقسیم بندى کرد. تعدادى از آن ها به شکل مسالک و ممالک تإلیف شده اند مهم ترین اثر در این زمینه کتاب المسالک و الممالک بکرى است که فقط بخش هایى از آن باقى مانده است. همچنین در اندلس به سفرنامه نویسى و تهیه نقشه هاى جغرافیایى نیز اهمیت ویژه اى مبذول شده است.
در این مقاله سعى شده تا آثار جغرافیایى که در هر یک از زمینه هاى فوق تإلیف شده به اختصار مورد بررسى قرار گیرد.
صابئین در قرآن
به رغم این که بحث در مورد صابئین, بحث تازه اى نیست و سابقه تحقیق کلاسیک پیرامون آنان به قرن هفدهم میلادى مى رسد, اما آن چه پس از یک بررسى اجمالى در این باره به نظر مى رسد, تشتت آرا و سردرگمى محققین قدیم و جدید است. مانع عمده در راه تحقیق پیرامون این موضوع, کمبود منابع و اطلاعات و نیز مغشوش بودن اطلاعات موجود مى باشد, علاوه بر آن, استفاده یا سوء استفاده گروه هاى مختلف از عنوان صابئین, سبب اغتشاش بیش تر در اطلاعات مربوط به آنان گردیده, تا جایى که حتى تحقیقات مستشرقین و محققین جدید را نیز تحت الشعاع قرار داده است. در این مقاله سعى شده تا از خلال بررسى فرضیه هاى موجود در مورد این گروه و سنجش نقاط قوت و ضعف آن ها, نظر نزدیک تر به صواب انتخاب و ارائه گردد.
پژوهش ها و منابع مطالعاتى تاریخ اسلام در اینترنت
در سال هاى اخیر, روش هاى نوینى در عرصه پژوهش هاى علمى ظهور کرده است. این موج, که در سایه ((فنآورى سریع انتقال اطلاعات)) بوجود آمده, تمامى شاخه هاى علوم و در نتیجه پژوهش هاى تاریخى را هم در برگرفته است. اگر روزى یک مورخ مى توانست با در اختیار داشتن یک کتابخانه و منابع اصلى به تحقیق بپردازد, امروزه همان مورخ مجبور است با خارج شدن از کتابخانه و با به اشتراک گذاشتن پژوهش هاى خود با دیگران, اطلاعات و تحقیقات خود را روز آمدDate) (up کند.
اگرچه تفسیر و بیان کامل ((نگاهى نو به پژوهش در تاریخ)) موضوعى است که از مقوله این نوشتار خارج است اما نکات فوق الذکر, دریچه اى براى بیان استفاده از اینترنت از مطالعات تاریخى مى باشد.
امروزه اکثر مراکز پژوهشى و دانشگاه هاى معتبر با ایجاد یک پایگاهsite) ) علمى در اینترنت, آخرین برنامه ها و تحقیقات خود را در معرض دیگران قرار مى دهند و با به اشتراک گذاشتن پژوهش هاى خود, از جدیدترین تحقیقات در هر نقطه از جهان مطلع مى شوند.
در این مقاله برآنیم که نگاهى به منابع مطالعات تاریخ اسلام در سایت هاى اینترنتى وابسته به مراکز علمى و دانشگاهى داشته باشیم. در تمامى این نوشتار, آدرس هاى اینترنتىURl) ) پایگاه هایى که بتوان به این منابع دسترسى پیدا کرد, را معرفى مى کنیم. قبل از ورود به مبحث اصلى, لازم است که کاربران با سه اصطلاح اصلى در هنگام استفاده از اینترنت آشنا باشند.
قرمطیان در ایران
این مقاله بر این فرضیه نهاده شده که قرمطیان براى پیشبرد اهداف و نیات شان در ایران در سده چهارم هجرى, تلاش مى کردند به صاحبان قدرت و هیإت هاى حاکمه نزدیک شوند و آن ها را به آیین اسماعیلى وارد کنند و از این طریق به رواج عقاید و اندیشه هاى مذهبى خود بین مردم بپردازند. آن ها به اصل ((الناس على دین ملوکهم)) کاملا آگاه بودند و آن را بهترین وسیله اشاعه و ترویج عقاید مذهبى شان بین مردم مى دانستند. در این مقاله میزان موفقیت آن ها در نیل به این هدف, بحث و بررسى شده است
این مقاله بر این فرضیه نهاده شده که قرمطیان براى پیشبرد اهداف و نیات شان در ایران در سده چهارم هجرى, تلاش مى کردند به صاحبان قدرت و هیإت هاى حاکمه نزدیک شوند و آن ها را به آیین اسماعیلى وارد کنند و از این طریق به رواج عقاید و اندیشه هاى مذهبى خود بین مردم بپردازند. آن ها به اصل ((الناس على دین ملوکهم)) کاملا آگاه بودند و آن را بهترین وسیله اشاعه و ترویج عقاید مذهبى شان بین مردم مى دانستند. در این مقاله میزان موفقیت آن ها در نیل به این هدف, بحث و بررسى شده است.
تجارت سرزمین هاى شرقى در سده هاى نخستین اسلامى
محور اصلى این مقاله بر این فرضیه استوار است که تجارت سرزمین هاى شرقى جهان اسلام در سده چهارم هجرى بار اصلى اقتصاد سرزمین هاى غربى با مرکزیت بغداد را بر دوش مى کشیده است. در واقع بغداد ایستگاه تجارى و مال التجاره هاى سرزمین هاى شرقى بوده و کالاها از این نقطه تا اقصى نقاط غرب جهان اسلام توزیع مى شده است. آن چه در بطن این مقاله نهفته, درونمایه دستاوردهاى تمدنى جهان اسلام در سده چهارم هجرى است که در حقیقت این تجارب بنیه مالى دستاوردهاى تمدنى را فراهم مى کرده است. شکوفایى تمدن سده چهارم هجرى معطوف به قدرت و بنیه مالى این تجارت سرزمین هاى شرقى بوده است. از سوى دیگر بسط و گسترش جهان اسلام از سوى شبه قاره تا ممالک شرق دور و مرزهاى چینى را مى توان از اطلاعات آمده در این مقاله به خوبى دریافت.
موقعیت تجارى افریقیه و مغرب و نقش آن در تإسیس خلافت فاطمى
فاطمیان پس از دو دهه دعوت و فعالیت سیاسى, مذهبى و نظامى در افریقیه و مغرب در سال 297 ه’ موفق به تشکیل خلافت در قیروان شدند.
از عواملى که به تشکیل این حکومت کمک کرد, موقعیت تجارى افریقیه و مغرب بوده است. افریقیه و مغرب داراى مراکز و جاده هاى بزرگ و مهم بازرگانى بود. وضعیت بازرگانى ویژه آن مناطق, جایگاه ممتازى را براى تشکیل خلافت فاطمیان فراهم کرد.
این مقاله در پى بررسى نقشى است که مراکز و راه هاى بازرگانى و تجارى افریقیه و مغرب در تإسیس خلافت فاطمیان داشته است.
عبدالملک بن اعین
یکى از فرهیختگان سده دوم هجرى عبدالملک بن اعین, برادر زراره بن اعین, راوى معروف است. متإسفانه با آن که تعریف ها و توصیفات ارزنده اى از وى در لسان شریف امام صادق(ع) و اندیشمندان شیعه و سنى شده, ولى چهره وى بر برخى از رجالیون پوشیده مانده است. هرچند مقاله حاضر بحثى رجالى نیست اما تا اندازه اى زوایاى گوناگون زندگى عبدالملک را بررسى نموده و به علل تضعیف وى از سوى پاره اى رجالیون اهل سنت اشاره کرده و به گونه اى نسبتا مفصل درباره (خاندان) اعین سخن مى گوید.
مسلمانان و خزرها
خزران, قومى ترک نژاد و ترک زبان بودند که در سده هاى هفتم تا دهم میلادى / اول تا چهارم هجرى در شمال شرقى دریاى سیاه و شمال غربى دریاى مازندران حکومتى مستقل و مقتدر داشته اند. در منابع کهن اسلامى از شهرهاى اتل, بلنجر و سمندر به عنوان تختگاه خزران یاد شده است. طبقه حاکم خزران در نیمه دوم قرن هشتم میلادى با انگیزه هاى سیاسى به آیین یهود گرویدند. در سده اول هجرى تاریخ روابط خزران و مسلمانان در دو سوى شمال و جنوب کوه هاى قفقاز, شامل جنگ هاى مکرر و بى سرانجامى است که در سده دوم پس از تغییر کیش سران خزر و برقرارى برخى روابط دوستانه با خلفاى عباسى, از شدت درگیرىها کاسته شد اما همچنان تا فروپاشى دولت خزران به دست روس ها در قرن چهارم ادامه داشت. سیاحان و جغرافى نویسان مسلمان از جمعیت پرشمار مسلمانان در کشور خزران خبر داده اند. کوشش این نوشتار, به دست دادن تصویرى روشن از تاریخ خزران با تإکید بر روابط ایشان با مسلمانان, بر اساس منابع کهن اسلامى و بازسازى اطلاعات پراکنده منابع درباره فرجام خزران است.
بزرگداشت حماسه حسینى در تهران عصر ناصرى
در دوره پادشاهى ناصرالدین شاه, مراسم سوگوارى سرور شهیدان به گستردگى در تهران برگزار مى شد. با توجه به بى سوادى عمومى و کاستى هاى نظام آموزش مکتب خانه اى, برگزارى این مراسم, فرصت مغتنمى در اختیار دانشوران دینى قرار مى داد تا به آموزش عمومى معارف دینى اقدام نمایند. در این مقاله, تعداد, نحوه برگزارى و میزان استقبال مردم از آن مجالس مورد بررسى قرار گرفته و ضمن معرفى برخى از وعاظ مشهور, به نقش ملاآقادربندى در تشکیل آن مجالس, و ملااسماعیل واعظ در تإمین منابع مورد نیاز سخنوران آن ها, اشاره شده است.
