نظافت امام «نَوَوی»
برگرفته از کتاب «المنهل العذب الروی» ص 46
تاریخ اقتصادى مصر در دوران اولیه اسلامى1 (1171- 868م/567-254ق)
نوشتار حاضر، پژوهشى است مستند راجع به تاریخ اقتصادى مصر در دوران طولونى و فاطمى، با تکیه بر نقش صنعت نساجى. نویسنده با استفاده از اسناد پاپیروسى عربى و نیز منابع دستاول تاریخ مصر در دوران اسلامى، در پى اثبات این فرضیه است که رونق و رفاه اقتصادى مصر در قرون وسطى، به ویژه در دورهى طولونى، ناشى از رشد و گسترش صنعت نساجى بوده است. کلودکاهن،2 خاورشناس نامدار فرانسوى، مقالهى حاضر را نمونهاى خواندنى از کاربرد پاپیروسها در یک پژوهش تاریخى مىداند.
منابع سرمایهگذارى در صنعت نساجى، سرمایهگذاران، نقش مقامات دولتى و افراد نیمه رسمى، نظام توزیع و مبادله، اشتغالزایى و روابط میان افراد سهیم در این صنعت از جمله مطالبى است که در این نوشتار به آنها پرداخته شده است.
ملاحظاتى بر مقاله «تاریخ اسلام از منظر چند پایگاه اینترنتى»
پیش از هر چیز، لازم است از مسؤولین محترم مجلهى تاریخ اسلام تشکر شود که مقالات و اطلاعات ارزندهاى را در حوزهى تاریخ منتشر مىکنند. از جمله امتیازهاى این فصلنامه این است که متن کامل آن از طریق سه پایگاه اینترنتى قابل دسترسى است.2 همچنین باید از نویسندهى مقالهى مذکور تشکر و قدردانى به عمل آید که با تحقیق بر روى موضوعى بکر و ارائهى تازههاى اینترنتى راجع به تاریخ اسلام، قدم مؤثرى در معرفى منابع الکترونیکى براى محققان برداشته است. در حال حاضر، جاى خالى چنین مقالاتى در اکثر نشریهها و مجلات علمى احساس مىشود.
در مقالهى مذکور بیست پایگاه اسلامى، که همه یا بخشى از آنها در ارتباط با تاریخ اسلام است، انتخاب و خلاصهاى دربارهى هر یک آورده شده است. یکى از نقاط قوت این مقاله، معرفى تعداد زیادى از پایگاههاى مرتبط با تاریخ اسلام است. با وجود نقاط قوت بسیار،ملاحظاتى بر این مقاله وارد است که مىتوان نمونههاى زیر را یادآور شد:
1. مهمترین نکته دربارهى کلیهى پایگاههاى معرفى شده، در یک نگاه کلى، این است که منابع و پایگاههاى مربوط به تاریخ اسلام به خوبى جستوجو و شناسایى نشدهاند و در نتیجه، مواردى ذکر شدهاند که قدرت و اعتبار چندانى ندارند.
امروزه یکى از مهمترین مباحث در حوزه، جستوجو در اینترنت و نحوهى رتبهبندى3 نتایج جستوجو، و ملاکهاى رتبهبندى است. لازم است این نکته در اینجا نیز رعایت شود و منابع دست اول، معتبر و معروف در اولویتِ کار قرار گیرد و معرفى شود.
این نکته از این جهت حایز اهمیت است که خوانندهى مقاله بالطبع گمان مىکند که پایگاههاى ذکر شده از بهترین پایگاههاى اینترنت در این زمینهاند؛ و احتمالاً عقیدهى نویسنده نیز همین است؛ در حالى که با جستوجویى ژرفتر، روشن مىشود که پایگاههایى وجود دارند که از لحاظ حجم اطلاعات و اعتبار و شهرت بسیار فراتر از برخى از پایگاههاى ذکر شدهاند.
اسماعیلیان اصفهان
فعالیت اسماعیلیان در اصفهان، از قرن سوم هجرى آغاز شد. اطلاعات مربوط به این فعالیتها تا نیمهى دوم قرن پنجم، تاریک و مبهم است. در این قرون احمد بن حسین، معروف به دندان و ابوحاتم رازى، در منابع مرتبط با اسماعیلیان این شهر معرفى شدهاند.
اوج فعالیتهاى اسماعیلیان در اصفهان در عهد سلجوقیان است. دو داعى نامدار این دوران، عبدالملک بن عطاش و فرزندش احمد، رهبرى اسماعیلیان را در اختیار داشتند. در دوران عبدالملک اصفهان مرکز فعالیت اسماعیلیان بود.
در این مقاله ضمن بررسى تلاشهاى اسماعیلیان در اصفهان، ارتباط آنان با فاطمیان مصر، اسماعیلیان نزارى الموت و علماى اهل سنت شافعى و حنفى بیان گردیده است؛ و در پایان، رجالى که اسماعیلیان اصفهان ترور کردهاند، معرفى گردیدهاند.
ابوحفص کرمانى «مورخى ناشناخته»
نفوذ ایرانیان در دستگاه خلافت عباسى تنها منحصر به خاندانهاى چندى نظیر طاهریان و آلسهل و برمک و بختیشوع و نوبخت نبود، بلکه افراد بسیارى، بىآنکه به خاندان مشخصى وابسته باشند، در این دوره به مناصب عالى کشورى و لشکرى رسیدند. نوشتهى حاضر در صدد شناساندن یکى از این چهرهها به نام ابوحفص عمرو، یا عمربن ازرق کرمانى است، که از چهرههاى ادبى و سیاسى دورهى مأمون و از مورخان این عصر به شمار مىرود.
فاتحان عرب و نشر اسلام در افریقیه
افریقیه پس از فتح مصر کانون توجه فاتحان عرب شد. از فتح مصر در سال 22 قمرى توسط عمرو بن عاص تا فتح نهایى این منطقه در سال 90 قمرى توسط موسى بن نُصیر، همزمان با ورود اسلام به این سرزمین، تحولات سیاسى، اجتماعى و فرهنگى بزرگى در میان بربرها پدیدار گشت و آنان رفتار متفاوتى را در مقابل فاتحان و سپس والیان مسلمان در پیش گرفتند. موضوع این مقاله، بررسى تأثیر رفتار فاتحان عرب بر قبایل بربر در متابعت از آنان و پذیرش اسلام تا تسخیر کامل شمال افریقا توسط مسلمانان است.
نقش تشیّع در جنبشهاى سیاسى صوفیان قزلباش
ایلات و عشایر آذربایجان و اران و آسیاى صغیر که اندک اندک به تشیّع رو آورده و در خانقاه صوفیان اردبیل از شیخ صفى الدین اردبیلى به این سو پرورش یافته بودند به دفاع از این سلسله صوفیه (صفویه) برخاستند. آنان به تدریج از جنبهى معنوى به سیاست و حکومتگرى کشیده شده و با تشکیل اتحادیهى قزلباش پایگاه عقیدتى و نظامى خود را پدید آورده و به مرور با تقویت آن توانستند شاه اسماعیل صفوى را به پادشاهى برسانند. این امر تاریخى که هویت و وحدت ایران را نیز در برداشت در جامعه مقبولیت یافت و نهایتاً سلطنت صفویه، ایرانگیر شد.
اما به سان تمام سلسلهها که در آغاز با اندیشه و آرمان به حکومت مىرسند و آنگاه از پایگاههاى اصلى ایدئولوژیک خود دور مىشوند، قزلباش نیز محو قدرت و نعمت گردید و در مسایل سیاسى و اجتماعى آن چنان دخالت کرد که سرانجام به آشوب و متلاشى شدن انجامید؛ به گونهاى که شاه عباس اول آن اتحادیه را در عمل منحل کرد و با تشکیل سازمان شاهسون به گونهى دیگر، سلطنت صفویه را در پناه نظامىگرى قرار داد.
زمینهها و علل اقتصادى گرایش به فاطمیان در افریقیه و مغرب
تشکیل خلافت فاطمیان به سال 297 قمرى در افریقیه عوامل و زمینههاى متعددى داشته است. در بین این عوامل، زمینههاى اقتصادى کم تر مورد توجه قرار گرفته است؛ در حالى که اهمّیّت آن کم تر از عوامل دیگر نیست.
در این مقاله اوضاع اقتصادى و نقش آن در تشکیل خلافت فاطمیان بررسى مىشود. برخى از عوامل اقتصادىِ تأثیر گذار بر تشکیل خلافت فاطمى، به اوضاعِ افریقیه و مغرب در نیمهى دوم قرن سوم قمرى و بخشى به عملکرد فاطمیان در دوران دعوت و قیام باز مىگردد که در این مقاله هر دو دسته عوامل مورد بررسى قرار مىگیرد.
علل دستگیرى حسین بن روح نوبختى
حسینبن روح نوبختى که نزد امامیه به عنوان سومین نایب خاص امام دوازدهم علیه السلام معروف است، پنج سال از عمر خود را (317 – 312 ق / 929 – 924 م) در زندان مقتدر، خلیفهى عباسى، به سر برد. این نوشته به بررسى علل دستگیرى او مىپردازد. در مورد دستگیرى او دو علت مطرح شده است:
1. عدم پرداخت اموالى که حکومت از او مطالبه مىکرد؛
2. همکارى با قرامطه.
در این مقاله علت اول تأیید و علت دوم رد شده است؛ علاوه بر آن، فرض سومى نیز با تکیه بر قراین مطرح شده است و آن اینکه، غالیان با کمک حکومت موجبات دستگیرىِ حسینبن روح را فراهم کردند.
تاریخنگارى اسلامى در دو قرن اول هجرى
جنبش فرهنگى تاریخنگارى اسلامى همواره تحت تأثیر عوامل مختلف قرار گرفته است که بخشى از آنها ریشه در نیازهاى حیات اجتماعى و بخشى دیگر نیز از سطوح پیشرفت جامعهى انسانى متأثر شدهاند. در این مقاله به برخى عوامل مؤثر بر این بخش و ویژگىهاى آن توجه شده و به تناسب بحثى دربارهى مکاتب تاریخنگارى مدینه و عراق طرح شده است.
معرفى و نقد کتاب ((جهاد الشیعه فى العصر العباسى الاول))
نقش تشیع در بارورى فرهنگ اسلامى و شکل دهى شاکله تمدن اسلامى, برجسته و غیر قابل انکار است; تشیع خصوصا با تنوع فرقه اى خود و سه مذهب عمده اثنى عشریه و اسماعیلیه و زیدیه, نقش محورى و اساسى در تحولات سیاسى, اجتماعى و فرهنگى اواخر دوره اموى و استقرار خلافت عباسى تا پایان عصر اول خلافت داشته است. این نقش در عصر اول عباسى در قالب نهضت ها و جنبش هاى نظامى; تشکیل حوزه هاى علمى, تعالیم مخفى و سازمان دهى فرقه اى تبلور یافت; که در این میان قیام ها و نهضت هاى متوالى شیعیان زیدى, مسئله اصلى خلفاى عصر اول عباسى بود و تمام هم و توان ایشان را متوجه خود کرده بود. این حرکت ها و قیام ها نقش برجسته اى در شکل دهى به جریان هاى تاریخى عصر مذکور داشته است.
با این وصف, جاى تعجب است که پژوهشى به زبان فارسى راجع به نهضت هاى شیعى این دوره, موجود نیست و خلإ بزرگى در این مقطع مهم و طولانى تاریخ اسلام وجود دارد. کتاب جهاد الشیعه فى العصر العباسى الاول تإلیف دکترسمیره مختارلیثى از اساتید و دانش پژوهان مصرى(2) تنها پژوهش مستقل عربى در این باره است که به خاطر قوت و استحکام علمى و رعایت استانداردهاى تحقیق, در سال 1363 ه’ . ش براى جبران این کمبود و نقیصه در تاریخ اسلام, در ایران چاپ و نشر شد.
موضوع کتاب جهاد الشیعه فى العصر العباسى الاول بررسى و تجزیه و تحلیل نهضت ها و جنبش هاى سیاسى و نظامى و عقیدتى شیعیان از آغاز خلافت عباسیان تا پایان عصر اول عباسى (سال 232ه’ . ق) است, لیکن نهضت هاى شیعى از سال 100ه’ . ق به بعد را نیز به عنوان زمینه ها و بستر حرکت هاى عصر عباسى به تفصیل مورد بحث و مداقه قرار داده است.
دکتر لیثى معتقد است: مفهوم جهاد شیعه تعبیرى راستین از روح و جوهره تشیع است که این جوهره در گونه هاى مختلف جهاد مستمر نظامى, دینى, فکرى و اجتماعى شیعه تجلى یافته است, لیکن تعالیم و اندیشه هاى اعتقادى شیعه به شکل جنگ هاى مسلحانه در تاریخ تبلور یافته است.(3)
از این جهت نویسنده, محور بخش ها و فصل هاى کتاب را نهضت ها و قیام هاى شیعى در عصر مذکور قرار داده و به رغم این که ایشان حیات فکرى, دینى, علمى و اجتماعى شیعه را از صور جهاد شیعه تلقى مى کند, به فرقه هایى از شیعه که فاقد تحرک نظامى بوده, لیکن از حیات فکرى و فرهنگى برجسته اى برخوردار بوده اند, در حاشیه و در رابطه با حرکت هاى انقلابى شیعه مى پردازد.
دکتر لیثى با استفاده از حجم انبوهى از منابع(4) و با نگاهى تحلیلى و فلسفى به تاریخ و با استنادات دقیق و جامع و چینش منطقى و محققانه و با نثرى ساده و روان و جذاب, به دور از اغلاق و پیچیدگى, به بازآفرینى تحسین برانگیزى از تاریخ جنبش ها و نهضت هاى شیعى در بستر حیات سیاسى, دینى و فکرى جهان اسلام در دوره مذکور پرداخته است. وى در این کتاب در صدد است که اثبات کند جهاد شیعه, زاده آزادى رإى و عقیده در تفکر اسلامى است که توانسته است نقش برجسته اى در بارورى و تعالى تمدن اسلامى داشته باشد. شکل گیرى دولت فاطمیان و ثمرات علمى ـ فرهنگى این دولت, بخشى از این نقش مى باشد.
الرضا من آل محمد(صلی الله علیه وآله وسلم)
در این نوشتار برآنیم تا شعار ((الرضا من آل محمد)) را بررسى کنیم; شعارى که عباسیان با تکیه بر آن توانستند بسیارى از بنى هاشم و شیعیان آنان ـ به ویژه ایرانیان ـ را با خود همراه کرده و مدت ها چهره واقعى خود را در پشت آن پنهان سازند.
این بررسى, در چهار محور الرضا در لغت عرب, الرضا در عرف مسلمانان در دو قرن نخست هجرى, الرضا در دعوت عباسى و الرضا نزد دعوت شدگان تقدیم مى گردد.
