برترین همسر رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم
برگرفته از کتاب «أزواج النبی»
روش قرآن در تبیین مسائل تاریخی
قرآن کریم که کتاب «مبین» و «تبیان کل شی» است، مکرر و به شیوهای خاص به روایت تاریخ پیشینیان پرداخته و بر تاریخنگاری مسلمین مؤثر بوده است. این کتاب آسمانی به روایت چرایی و چگونگی بعضی از وقایع پرداخته، رخ دادن شکستها و پیروزیها را بیان داشته و به مسائلی مثل تحریف، غلو و کتمان حقایق تاریخی اشاره دارد.
تاریخ همواره مورد انتقاد، بهویژه از سوی خواص فیلسوفان تاریخ بوده است. اندیشمندان با طرح روشهای پژوهش در تاریخ، به اندیشه و دیدگاه «تبیین» در مسائل تاریخی رسیدند و روشهایی برای تشخیص و فهم حقایق و واقعیات تاریخی ابداع نمودند. یکی از مهمترین این روشها، روش تفسیری است.
تفسیر همواره لازمه آیات قرآن بوده و با آن قرین است. همچنین رویکرد قرآن کریم به تاریخ نیز رویکردی انتقادی است و سؤالی که با آن مواجهیم، روش قرآنی «تبیین» در روایت تاریخ است. در این مقاله تلاش بر آن است که آموزهها و اندیشههای قرآنی که حاکی از این موضوع است، بهصورت موضوعی و تطبیقی بررسی شود و روش قرآن در تبیین مسائل تاریخی مشخص گردد.
بررسی تطبیقی خطبه عمر
عمر بن خطاب که در یک روز جمعه در جمع نمازگزاران سخن میگفت وقایعی از رخداد سقیفه به زبان آورد که از دیدگاه مورخان، با اهمیت ارزیابی شده است. عمر تنها شاهد باقیمانده از یاران سقیفهای خود است که اکنون در حضور مردم و در اثنای خطبه نماز جمعه از آن روز واقعه گزارش میکند و پرده از حقایقی بر میدارد که سالیان دراز بهگونهای دیگر بازگو و تبلیغ میشده است.
پژوهش پیش رو سعی کرده ضمن ترجمه و شرح این خطبه به درنگ و تأمل در آن پرداخته و موارد ادعایی خطیب را با وقایع تاریخی مقایسه و بررسی نماید. محتوای خطبه عبارت است از اتهام زدن به انصار، شتابزده و عجولانه خواندن بیعت با ابوبکر، مخالفان بیعت، اعتراضات جدی، ترس از اختلاف و پراکندگی که موارد ایجابی در این خطابه است.
نقش خواص در زمان امام جواد علیه السلام
یک جهت آن رفتار خود حضرت بود. گرچه زیاد نمیتوانست ارتباط بگیرد. همانقدری که ارتباط گرفت، آن جامعه حضرت را پرهیزگار شناخت، به امام تقی، صفت مشبههی تقوا او را شناختند. اگر امام جواد (صلوات الله علیه) توسّط یاران ویژهی اهل بیت تأیید نمیشد، مردم این امام حق را به عنوان امام نمیپذیرفتند. بحث ما […]
سن امام جواد علیه السلام زمان امامت
بعد حضرت در سنّ هفت سالگی؛ برای امام سنّ هفت سال و هفتصد سال فرق نمیکند. امّا بحث امروز من دقیقاً این مطلب است که اگر یک جامعهای نفهمد که یک بزرگواری امام است، آن امام هر چه بزرگ باشد نمیماند دیگر! یعنی فرض کنید که خاتم انبیاء (صلوات الله علیه و آله) تشریف آوردند […]
کتابشناسی ائمه اطهار علیهم السلام
شناخت و تحقیق درباره زندگانی ائمه معصومین(ع)، متوقف بر شناخت منابع و آثاری است که به شرححال و بیان تاریخ آن بزرگواران پرداختهاند. این منابع به دستههای مختلفی قابل تقسیم است و هر کدام ویژگیهای خود را داراست. مقاله حاضر به بیان این دستهها و خصوصیات هر یک پرداخته و کتابهایی را که به طور خاص و یا به مناسبتی از تاریخ ائمه سخن گفتهاند، معرفی میکند. این کتابها اعم از آثار شیعه و سنی و نیز اعم از منابع دست اول و مطالعات و تحقیقات جدید میباشد.
برترین بانوی عالم
برگرفته از کتاب «أزواج النبی»
خفقان دوران امام جواد علیه السلام
نکتهی بعدی این است که حکومت برای او جلب توجّه شده است و اجازهی ظهور امام و بارز شدن امام را نمیدهد. شیعیان هم که در یک فضایی هستند که اوّلیّات مسائل اعتقادی هنوز تفصیلاً جا نیفتاده است. مثلاً عدد 12 امام برای ما از واضحات است. یعنی شما در خیابان بچرخید و همینطور یک […]
رفتارشناسی خواص مکتب خلفا در مواجهه با حق خلافت اهلبیت علیهم السلام در سدههای نخستین اسلامی
درباره رویدادهای تاریخ صدر اسلام پس از رحلت پیامبر(ص) بسیار گفته و نوشته شده است. نوشتار حاضر کوشیده است رفتار خواص جبهه مقابل امیرالمؤمنین علی(ع) را در مواجهه با حق خلافت اهلبیت: در قالب محورهای زیر بررسی کند: توجیه و تأویل ادلّه قرآنی، جعل سبب نزول آیات، تحریف معنای آیات، توجیه و تأویل ادله حدیثی، تحریف لفظی و معنوی حدیث، توجیه خلافت با اجماع و شورا، جعل فضائل برای خلفا، و فرقهسازی. مقاله با این جمعبندی به پایان رسیده است که اختلاف شیعه و سنی در موضوع خلافت، تا حد زیادی اثرپذیرفته از فعالیتهای منفی خواص مخالف خلافت امیرالمؤمنین علی(ع) پدید آمده است.
چالشهای اندیشهای و اقتصادی شیعیان در عصر امام باقر علیه السلام
عصر امام باقر(ع) از جنبه فکری و اجتماعی یک مقطع مهم و نقطه عطف در زندگی شیعیان به شمار میرود. مطالعات و پژوهشهای معطوف به تاریخ اجتماعی شیعیان، که در سالهای اخیر افزایشی چشمگیر داشته است، درباره این گونه مقاطع تاریخی اهمیتی مضاعف مییابد. مقاله حاضر با بهرهگیری از گزارشهای مندرج در منابع مختلف تاریخی، در پی یافتن پاسخ پرسشهایی درباره مهمترین چالشهای اجتماعی شیعیان در این دوره، در حوزه اندیشهای و رفتاری است. بر اساس یافتههای این پژوهش، میتوان مهمترین این چالشها را چنین برشمرد: اختلاف و چنددستگی شیعیان با گسترش کیسانیه و ایجاد زمینههای پیدایش زیدیه، دوری شیعیان کوفه از امام باقر(ع) و تأثیر آن در انحرافات فکری و عملی آنها، مشکلات اقتصادی شیعیان و درگیری آنها با یکدیگر در این زمینه، و سرانجام پدیده غلات و تأثیر اندیشهها و عملکرد نامناسب آنان بر انحراف برخی شیعیان و بدنامی شیعیان.
تحلیل خطبه فدکیه بر اساس نظریه کنش گفتاری
خطبه فدکیه به عنوان یک ارتباط زبانی تحققیافته در بافت و زمینه تاریخی مشخص، یکی از گفتمانهای سیاسی، اجتماعی و فرهنگی پس از رحلت پیامبر اعظم(ص) را تشکیل میدهد. یکی از روشهای تحلیل این گونه متون، به عنوان بخشی از میراث دینی، استفاده از تحلیل کارگفتی و بررسی متن در چارچوب کنش گفتاری است. بر اساس این نظریه، گوینده که همواره در بافتی خاص سخن میگوید، هنگام سخن گفتن علاوه بر ادای کلمات و بر زبان جاری ساختن الفاظ در قالب گزارههای مختلف، کنشهایی هم انجام میدهد که آنها را به پنج دسته بیانی، انشایی، تعهدی، احساسی و اعلامی تقسیم کردهاند. این جستار که به تحلیل متن خطبه فدکیه بر اساس نظریه کنش گفتاری پرداخته، به این نتیجه رسیده است که کنشهای اعلامی و بیانی بیش از دیگر کنشها در این خطبه به چشم میخورد و با توجه به بافت پیرامونی ایراد این خطبه و زمینههای تاریخی آن، این فراوانی را میتوان بدین معنا گرفت که حضرت فاطمه(س) پس از رحلت پیامبر(ص) در صدد احیای سنت وی و تبیین احکام و دستورات اسلام بوده است.
نقشِ «موضوع» در روشن ساختن مفهومِ «متنِ تاریخ نگارانه»
نبود تصویری روشن از چیستی «متنِ تاریخنگارانه»، مفهومسازی و نظریهپردازی در حوزه مطالعاتِ نظریِ دانش تاریخ را با دشواریهایی روبهرو ساخته است. این دشواری تا تشخیص مصادیق متن تاریخنگارانه از سوی پژوهشگران حوزه تاریخ تاریخنگاری دامن گسترانده است. به نظر میرسد برای یافتن راه برونرفت از این وضعیت، به الگویی از متون تاریخی نیاز داریم که با تکیه بر آن بتوان به مفهوم متن تاریخنگارانه وضوح بخشید و به مدد آن، تشخیص مصادیق را ضابطهمند کرد. این نوشتار با چنین هدفی و با این پیشفرض سامان یافته است که گونههایی از آثار مکتوب تاریخی در دست است که بر سر تلقیِ آنها به عنوانِ متنِ تاریخنگارانه، اجماعی نامصرح وجود دارد و بنابراین میتوان آنها را «متونِ الگو» نامید. بر اساس یافتههای این مقاله «رخداد تاریخی» را میتوان فصل مشترک موضوعات این دسته از متون و عنصر بنیادی متون تاریخنگارانه و ملاک تشخیص مصادیق شمرد. بر اساس تعریفی که از «رخداد تاریخی» در متن مقاله ارائه شده است، موضوعاتِ متونی همچون طبقات، سفرنامه، زندگینامه، انساب و مزارات یک موضوع غیرتاریخی است و در نتیجه، ماهیتِ این آثار، متفاوت از ماهیت متون تاریخنگارانه ارزیابی شده است.
