«أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ»
«بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحيمِ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمينَ وَ صَلَّی اللهُ عَلَی مُحمَّدٍ وَ آلِهِ الطَّاهِرِینَ».
وظایف طلبه در ارتباط با صلهی ارحام
بحث ما به اینجا رسیده بود که یکی از آداب بلکه وظایف مهم طلبه که در رفتار او نمود پیدا میکند و خیلی سریع دیده میشود مسئلهی ارتباط او با ارحام و اقوام است که در لسان روایات ما و تا حدّی آیات قرآن از آن تعبیر به صلهی ارحام میشود و عرض شد آیات متعدّدی ما در این موضوع داریم هر چند که با تعبیر ارحام گاهی نیست، گاهی اولی القربی در قرآن بیشتر استعمال شده است.
لحن ترغیب کننده و شدید نسبت به قطع و صلهی رحم در روایات
امّا در روایات عرض شد روایات فراوان هستند و گفتیم در کافی شریف دو باب جدا و مستقل داریم یکی در آثار صلهی رحم و یکی در آثار قطع رحم است هر کدام جدا است. آثار صلهی رحم 33 روایت داشت، آثار قطع رحم هم حدود هشت روایت در خود دارد. بعضی را خواندیم و بعضی هم بنا شد دوستان مطالعه کنند. لحن روایات بسیار لحن ترغیب کننده و شدیدی است. نسبت به قطع رحم خیلی شدید برخورد شده است، نسبت به صلهی رحم هم خیلی ترغیب شده است.
آثار معنوی و خاصّ صلهی رحم
عرض کردیم مجموع این روایات را که ما نگاه می‌کنیم، میبینیم یک آثاری برای صلهی رحم ذکر شده است از جملهی آن‌ها بحث این است که خدا به چنین کسی نگاه میکند و کسی که قطع رحم کند خدا به او نگاه نمیکند این جزو آثار معنوی خاص است.
آثار دنیایی صلهی رحم
در آثار دنیایی طول عمر ذکر شده است، دفع بلا ذکر شده است، خیر و برکت در اموال و رشد و نمو اعمال و داراییها ذکر شده است. امّا بحث جدی دیگری که وجود دارد این است حالا این ارحام دقیقاً چه کسانی هستند؟ و حد صلهی ارحام کجا است؟
مشخّص نبودن حدود و ثغور صلهی ارحام در فقه
یعنی دو عنوان داریم که باید آن‌ها خوب بحث شوند. بحث هم به لحاظ روشی مقتضی بحث فقهی است. حالا کجای کتابهای فقهی ما در باب صلهی ارحام بحث شده است؟
– (04:15؟؟ نامفهوم)
– کجای ارث؟
– (؟؟ نامفهوم)
– چه گفته است؟ آقای بهره‌مندی شما؟
– صلهی رحم.
– ظاهراً در سراسر فقه عنوان مستقلی نداریم. این از ضعفهای کتب موجود فقهی ما است، این جای غصّه و ناراحتی دارد که یک واجبی در این تراز که ترک آن جزو گناهان کبیره است، حدود و ثغور آن در فقه ما مشخّص نیست. بله استطراداً ذیل یک عنوانی گاهی بحث شده است، نگفتند آیات و روایات و حد و ثغور صلهی رحم به این میزان است. استطراداً بعضی ذیل بحث نکاح آن اواخر یک چیزی در بحث نفقه و اینها آوردند. در بحث ارث گاهی بعضی از افراد آوردند. یک عنوان فقهی که هر فقیهی به آنجا رسید این را مطرح کند ما که سراغ نداریم. تنها جایی که من دیدم نسبتاً شاید بتوان گفت خوب بحث کرده بود و میتوان شروع خوبی باشد که إن‌شاءالله فقهای آینده روی آن کار کنند، این چیزهایی که عرض میشود جزو کارهای زمین مانده است، گاهی دوستان میگویند ما چه قسمتهایی را باید کار کنیم فقه خیلی کار دارد، این یک مثال است «کم له من نظیر» مسائلی که بسیار مبتلا به است، امّا در فقه ما آنگونه که باید و شاید بحث نمیشود و اتّفاقاً جزو رفتارهای عملی ما است.
بحث راجع به صله در کتاب موسوعه
کتاب موسوعهی فقه اسلامی که زیر نظر آقای شاهرودی چاپ شده است و جمعی از پژوهشگران زیر نظر آقای شاهرودی (حفظه الله) هستند که آنجا دیدم در جلد 9 یک چیزی حدود 30 صفحه در مورد بحث صلهی رحم بحث شده است. جهات مختلف را ایشان یک جا آورده است. بحث نفقه را آورده است، بحث وقف علی الارحام را آورده است و مسائل دیگری که در ارتباط با رحم است. امّا اگر بخواهیم کمی در مورد ارحام جلوتر برویم پشتوانهی فقهی قوی وجود ندارد، حالا در کتب استفتائات هم بعضی آمده است.
ارحام به لحاظ لغت
شما به لحاظ لغت به ارحام نگاه کنید یعنی کسانی که از یک مادر زاده شدند آن‌ها ارحام یکدیگر میشوند. با این نگاه همهی ابناء حضرت آدم که فرزندان حوّا هستند ارحام یکدیگر میشوند. پس باید چه کرد؟ ملاکی که داده شده است ملاک عرف است. میگویند اینطور نباید وسعت داد.
عرف چه کسانی را ارحام یکدیگر میداند؟
البتّه میدانید عرف اینجا دقّت لازم را ندارد مثال ذلک عرف میگوید مادر زن شما، پدر زن شما جزو ارحام شما است در حالی که به لحاظ فقهی این جزو ارحام شما نیست و آن وظایفی که نسبت به ارحام دارید نسبت به او ندارید. امّا به هر حال اینکه برادران و خواهران قطعاً جزو ارحام ما هستند، پسر عمو، پسر عمه، پسر خاله جزو ارحام هستند. حالا بخواهد ادامه پیدا کند و نوهی عمو و نوهی خاله شود باید بررسیهای ریزتری کرد، نمیشود جواب قاطعی برای آن داد که آیا آن‌ها هم جزو ارحام ما هستند یا نه. امّا احتیاط در این است که آدم تا جایی که میتواند احتیاط کند و آن‌ها را هم در حد ارحام ببیند حالا بحث حد صله مشخّص خواهد شد. امّا اینها همه جزو ارحام ما هستند ما نمیتوانیم با آن‌ها قطع رابطه کنیم.
آیا بیدین بودن مجوّزی برای قطع رحم است؟
روایات را هم خواندیم اگر ارحام ما آدمهای درستی نبودند بیدین بودند یا دین درستی نداشتند یا کج فکر بودند آیا میشود مجوز برای قطع رحم داد؟ روایات را خواندیم که به هیچ وجه اجازه نمیدهند. رسول خدا، ائمّهی اطهار خیلی لحن قاطعی دارند شخصی خدمت حضرت رسول آمد عرض کرد: ارحام ما اینگونه هستند، آیا من اجازهی قطع رحم دارم؟ حضرت فرمود: نخیر. بعد حضرت فرمود: تو هم میخواهی مثل آن‌ها شوی و میخواهی خدا به هیچ کدام نگاه نکند؟ تو حق نداری این کار را انجام دهی. بنابراین یکی از جلوههای بیرونی که جا دارد از یک مؤمن دیده شود «فضلاً عن طلبه» این است که در مسئلهی صلهی ارحام خود دقّت لازم را داشته باشد. مبادا ما با ارحام خود که وظیفه داریم با آن‌ها ارتباط داشته باشیم قطع ارتباط کنیم.
– اگر ارحام رابطه را قطع کنند نه حتّی شمارهای بدهند و اگر ما پیگیری کنیم و به آن‌ها مراجعه کنیم جواب نمیدهند باید چه کار کرد؟
– شما نباید قطع رحم کنید، او قطع میکند اینجا گناه متوجّه او است، امّا میخواهیم این را عرض کنم اگر او ارتباط را قطع کرد شما نمیتوانید پروندهی او را ببندید، به هر حال باید پیگیر او باشید. اگر توانستید شمارهی او را پیدا کنید، اگر از محارم است بالاخره ایّام نوروز است، عید غدیر است، نیمهی شعبان است یک پیام تبریک در حدی که ارتباط حفظ شود، اینطور نباشد که من هم مثل او قطع رابطه کرده باشم، مجوّز من هم این است که او ارتباط را قطع کرده است.
– اگر خانواده‌ی ارحام بی‌بند و بار بودند چطور؟ می‌توانیم با آن‌ها قطع ارتباط کنیم؟
– نه اصلاً نمیشود قطع کرد منتها مدل ارتباط فرق میکند. لازم نیست حتماً به خانهی آن‌ها برویم و سر سفرهی آن‌ها باشیم، پای تلویزیون بنشینیم با آن‌ها صحبت کنیم نه همین که تماس تلفنی داشته باشیم کافی است. عرفاً باز در بحث صله هم جلسهی آینده برسیم این را خواهیم گفت که در بحث صله هم ملاک عرف است یعنی میگویند او قطع نکرده است. در خیابان همدیگر را میبینند سلام و علیک میکنند، ارتباط دارند، جلسات هم شرکت میکنند، گاهی مهمانی دارند و ارتباط آن‌ها محفوظ است.
– (11:00؟؟ نامفهوم)
– اینها باید کار فقهی شود. باید معارضات روایات به دست بیاید، نمیشود الآن به طور قاطع این را گفت.
قطع نکردن صلهی رحم از دید روایات
آن چیزی که عمومات این روایات به ما میگوید که به هیچ وجه با هیچ کس نمیتوانید قطع رحم کنید حتّی اگر مسلمان هم نیستند چه برسد به اینکه فقط نماز نمیخوانند؛ نمیشود قطع رابطه کرد. منتها عرض شد اینکه میگوییم قطع رابطه نکنیم به این معنا نیست که لزوماً به خانهی آن‌ها برویم و بنشینیم. بله شما یک موقع بخواهید به خانهی فرد بنشینید ماهواره را روشن میکند و برای شما و خانواده مشکل درست میشود نباید بروید امّا در حد تماس تلفنی میشود ارتباط برقرار کرد الآن که امکان پیامک برای ما فراهم شده است، این چیز خوبی است.
صلهی رحم وظیفهی شخصی و معنوی هر فرد
ممکن است شخص یک عمویی داشته باشد که اصلاً اعتقادی به بساط دین ندارد، امّا میشود یک پیام تبریک برای او فرستاد. امّا ذهن فقهی طلبگی خود را کنار بگذاریم و کمی عرفیتر برخورد کنیم. کسانی که اطراف ما هستند همین برادر و خواهر ما، همین پدر و مادر که در جای خود گفتیم، پسر عمو، پسر خاله رابطهی خود را با آن‌ها حفظ کنیم، وظیفهی شخصی ما است، وظیفهی معنوی ما است آن وقت در کنار آن وظیفهی تبلیغی ما هم است. اگر ما می خواهیم کار تبلیغی انجام دهیم اوّل «وَ أَنْذِرْ عَشيرَتَكَ الْأَقْرَبينََ»[1] از اطراف خود شروع کن. دور و اطراف خود تو مشکل دارد میخواهی محلهی خود را درست کنی؟
صلهی رحم در جهت ترویج ارزشهای دینی و اخلاقی
یک موقع در بحث بدحجابی که صحبت شد ما این را عرض کردیم اگر زور ما به جامعه نرسد حداقل در فامیل خود که یک محبوبیّت و نفوذی داریم، حرف ما را که در فامیل قبول میکنند، بگوییم رعایت کنید. حداقل این است یعنی از این امکانی که خداوند تبارک و تعالی قرار داده است که بحث ارحام است، می‌توانیم در جهت ترویج یک سری از ارزش های دینی و اخلاقی استفاده کنیم. یعنی یک شبکهای است که در اختیار همهی ما و شما قرار گرفته است. حالا باز اگر توفیقی بود یک جلسه هم در مورد حدود صله گرچه اشاره‌ای شد در مورد این ارتباط که چگونه باشد إن‌شاءالله صحبت می‌کنیم.
[1]– سوره ی شعراء، آیه 214.
