«الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمينَ وَ صَلَّی اللهُ عَلَی مُحمَّدٍ وَ آلِهِ الطَّاهِرِینَ».
رفتار و منش طلبه در ارتباط با ارحام
بحثی که داشتیم در ارتباط با رفتارها و منش طلبه بود. دو جلسه دربارهی ارتباط طلبه با والدین صحبت کردیم که البتّه بحث عام است، اختصاص به طلبه هم ندارد. هر مؤمنی، ولی خاصتاً ما داریم به تناسب مکان بحث طلبه را مطرح میکنیم. حالا نوبت به ارحام میرسد یعنی فامیلها. اوّل اصل آن را میگوییم بعد إنشاءالله جلسات بعد ظرایف آن را میگوییم.
آیات متعدّد در ارتباط با صلهی ارحام
بحث صلهی ارحام و ارتباط با اقوام و فامیل همانطور که میدانید از واجبات دین است و از واجباتی هم است که مثل احترام به والدین در قرآن آیات زیادی برای آن آمده است فکر میکنم یک چیزی حدود 10،12 آیه در ارتباط با مسئلهی ارتباط با اولی الارحام ما در قرآن داریم. گاهی به عنوان ارحام آمده است ، گاهی هم به عنوان قربی آمده است.
جایگاه ارحام و علّت معنای عطف به الله بودن
مثلاً در سورهی مبارکهی نساء، آیهی 1 آنجا دارد «وَ اتَّقُوا اللَّهَ الَّذي تَسائَلُونَ بِهِ وَ الْأَرْحامَ» حالا خوب است این آیه را به لحاظ ادبی هم یک تأمّلی داشته باشیم، ببینند این ارحام در اینجا چه جایگاهی دارد و چرا منصوب میشود و وقتی احیاناً عطف به الله شود چه معنایی دارد؟ عطف به محل «بِهِ» بگیریم آن موقع چه معنایی دارد؟ دوستان روی این آیه تأمّلی داشته باشند اگر دوست داشتند به تفاسیر مراجعه کنند. آیات زیادی هم با تعبیر قربی دارد که به قربای خود توجّه کنید، انفاق کنید، صدقه دهید، ارتباط برقرار کنید و امثال اینها.
تأکید قرآن بر صلهی رحم
خود این یک نکته است، داریم یک موضوعی را بحث میکنیم که قرآن در جاهای متعدّدی راجع به آن بحث کرده است فرض بفرمایید غسل روز جمعه مستحب است، امّا ما هیچ آیهای در قرآن در این ارتباط نداریم. نمیخواهم بگویم بیاهمیّت است، خیلی مهم است. امّا این نکته قابل توجّه است. یک موضوعی را صحبت میکنیم که قرآن ده بار راجع به آن حرف زده است.
روایاتی در باب صلهی رحم
در روایات هم به مرّات و کرّات فراوان راجع به بحث صلهی رحم صحبت شده است. از جمله در کتاب شریف کافی که از مهمترین کتب شیعه است، جزو کتب اربعهی ما است و مهمترین آنها است، ما یک بابی در همان کتاب الایمان و الکفر داریم تحت عنوان «باب الصلة و الرحم» باب 68 این کتاب است.
معتبر بودن اصول کافی در بین کتبهای اسلامیّه
مستحضر هستید اصول کافی یک چاپ قبلی و رایجی داشت که همان چاپ دار الکتب اسلامیّة بود که مرحوم غفاری تصحیح کرده بود، چاب خوبی هم بود، این چاپی که الآن دست من است و جلسهی گذشته هم آورده بودم برای دار الحدیث است. آقایان زحمت ویژهتری کشیدند، آمدند حواشی مهم اصول کافی را هم مورد توجّه قرار دادند. چون میدانید اصول کافی شروح مهم و معتبری دارد. مرحوم علّامهی مجلسی که از محدّثین بزرگ ما است، علّامه سیّد محمّد باقر مجلسی صاحب بحار است. شرحی بر کافی تحت عنوان مرآة العقول دارد که هم در کتابخانهها و هم در نرمافزارها داریم. آنها در این چاپ هم نکات تصحیحی متن را، هم نکات شرحی راجع به مطالب را توجّه کردند. یا مثلاً مرحوم فیض در وافی آمده است روایات کافی و به اضافهی چند کتاب دیگر را جمعآوری کرده است، آنجا هم هر نکتهای باشد ایشان هم بیان کرده است. این چاپی که الآن دست ما است چاپ بسیار قابل استفادهای است، زحمت خوبی کشیدند حالا باز جای کار دارد ولی یک چیز خوبی است.
دو باب در ارتباط با صلهی رحم
باب 68 «باب صلة الرحم» است 33 حدیث دارد. علاوه بر آن یک باب دیگر هم در کافی تحت عنوان قطع الرحم یا قطیعة الرحم است یعنی ما دو باب داریم یکی این طرف که جهت اثباتی را گفته است یکی هم جهت سلبی را گفته که آن هم هشت روایت دارد. اهمیّت زیادی دارد که اهمیّت صلهی رحم را بیان کردند و مضرّات قطع رحم را هم بیان کردند.
پشتیبانی خدا از افرادی که صلهی رحم میکنند
روایت دوم این باب میفرماید: «بَلَغَنِي عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (علیه السّلام) أَنَّ رَجُلًا أَتَى النَّبِيَّ (صلّی الله علیه و آله و سلّم)»[1] امام صادق میفرماید: شخصی خدمت رسول خدا رسید و عرض کرد: «فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَهْلُ بَيْتِي أَبَوْا إِلَّا تَوَثُّباً عَلَيَّ وَ قَطِيعَةً لِي وَ شَتِيمَةً»، «تَوَثُّباً عَلَيَّ» در پاورقی هم با استفاده از نهایهی ابن اثیر توثب یعنی ظلم، یعنی مدام حق من را میخورند و به من ظلم میکنند «وَ قَطِيعَةً لِي» ارتباط خود را با من قطع میکنند «وَ شَتِيمَةً» که فحش و ناسزا… بعد سؤال میکند «فَأَرْفُضُهُمْ» من هم مقابله به مثل بکنم و آنها را رها کنم؟«قَالَ» رسول الله فرمود: «إِذاً يَرْفُضَكُمُ اللَّهُ جَمِيعاً» در این صورت خدا همه را رها میکند هم تو را و هم کسانی که با تو این رفتار را داشتند. «قَالَ فَكَيْفَ أَصْنَعُ» گفتم: با آنها چه کنم؟ به هر حال پیش میآید گاهی مواقع در فامیل هم چنین افرادی است، همیشه در فامیل آدمهای متدیّن و درستی نیستند، گاهی آدمهای نادرستی هستند و ارتباط با آنها سخت است. حالا ما هر کسی را ارحام نمیگوییم. گفتم آقا من با آنها چه کنم؟ «قَالَ تَصِلُ مَنْ قَطَعَكَ وَ تُعْطِي مَنْ حَرَمَكَ وَ تَعْفُو عَمَّنْ ظَلَمَكَ فَإِنَّكَ إِذَا فَعَلْتَ ذَلِكَ كَانَ لَكَ مِنَ اللَّهِ عَلَيْهِمْ ظَهِيرٌ» خیلی زیبا است. میفرماید: تو ارتباط خود را حفظ کن حتّی اگر تو را از یک چیزهایی محروم نمیکنند تو دست بده داشته باش این مهم است، چون در ارتباط گرفتن هم سلام و علیک خشک و خالی نیست، هزار بار هم بخندی خوب است، امّا گاهی هم یک چیزی بده و دو کیلو میوه بده و خیری هم برسان «وَ تُعْطِي مَنْ حَرَمَكَ وَ تَعْفُو عَمَّنْ ظَلَمَكَ» وقتی هم ظلم کردند تو عفو کن. بعد حضرت میفرماید: اگر این کار را انجام دهی «كَانَ لَكَ مِنَ اللَّهِ عَلَيْهِمْ ظَهِيرٌ» خود خدا پشتیبان تو میشود. یعنی در این مبارزهای که پیش آمده است خدا ظلم آنها را به خود برمیگرداند. تو خود را درگیر نکن که گرفتار معصیت شوید. یک کاری بکن که خدا انتقام تو را بگیرد.
طول عمر و کم شدن عمر با صلهی رحم
روایت دیگری از وجود مبارک امام رضا (علیه الصّلاة و السّلام) است «يَكُونُ الرَّجُلُ يَصِلُ رَحِمَهُ»[2] حضرت میفرماید: گاهی یک فردی صلهی رحم میکند، در حالی که «فَيَكُونُ قَدْ بَقِيَ مِنْ عُمُرِهِ ثَلَاثُ سِنِينَ» در حالی که طبق تقدیر الهی بنا بود سه سال دیگر عمر کند «فَيُصَيِّرُهَا اللَّهُ ثَلَاثِينَ سَنَةً وَ يَفْعَلُ اللَّهُ ما يَشاءُ» بنا بود سه سال دیگر زنده باشد امّا چون صلهی رحم کرد خدا 30 سال به سن او اضافه میکند. یکی از چیزهایی که در روایات مکرّر آمده است همین است که صلهی رحم عمر را طولانی میکند، قطع رحم عمر را کوتاه میکند.
بالا رفتن و اثر داشتن عبادت با صلهی رحم
باز روایت دیگر دارد امام باقر میفرماید: «صِلَةُ الْأَرْحَامِ تُزَكِّي الْأَعْمَالَ»[3] اگر میخواهید عمل شما پاکیزه شود و خدا قبول کند بالاخره طلبه موظّف است یک برنامههای عبادی سجادهای داشته باشد. ما یک عبادتهای فرا سجادهای داریم همین که شما به یک نفر خدمت میکنید، درس دوست شما ضعیف است به او درس میدهید اینها همه عبادت است. به پدر و مادر خدمت میکنید عبادت سات، اینها جای خود و یک عبادتهای سجادهای هم ما داریم که مینشینیم قرآن میخوانید، نماز شب میخوانید، کمی ذکر میگویید اینها عبادتهای سجادهای است. هر عملی که انجام میدهیم بالاخره میخواهیم بالا برود و اثر کند. اگر میخواهید اثر کند میفرماید: یکی از راهها صلهی رحم است. چیزی که شاید به چشم نیاید. ما فکر میکنیم اگر بخواهیم اثر عمل بیشتر باشد مدام «وَ لاَ الضَّالِّينََ»[4] را غلیظتر میگوییم، پیشانی را بیشتر روی مهر فشار دهیم نه اینطور نیست.
پنج مورد از مزایای صلهی رحم
میگوید صله رحم که میکنید عمل شما پاکیزه میشود و بالا میرود. 1- «صِلَةُ الْأَرْحَامِ تُزَكِّي الْأَعْمَالَ». 2- «وَ تُنْمِي الْأَمْوَالَ» باعث نمو و رشد میشود. نماء یعنی اموال شما برکت پیدا میکند، دارایی شما برکت پیدا میکند. 3- «وَ تَدْفَعُ الْبَلْوَى» بلاها را دفع میکند. 4- «وَ تُيَسِّرُ الْحِسَابَ» فردای قیامت بنا است همه حساب پس بدهیم، کار سختی است صلهی رحم حساب پس دادن را راحت میکند. 5- «وَ تُنْسِئُ فِي الْأَجَلِ» مرگ را به تأخیر میاندازد و عمر را طولانی میکند.
آن اجلی که مقدّر شده است همان اجلّ مسمی است، اجل معلّق نیست. اجل مسمی است همان را هم به تأخیر میاندازد. یعنی در روایت قبلی بود بنا بود آن آقا 45 سال عمر کند، 67 سال عمر کند در اثر صلهی رحم عمر او بیشتر میشود. عکس آن هم است. قرار بود 67 سال عمر کند به خاطر قطع رحم جوان مرگ میشود. 33 روایت در این باب است که إنشاءالله در باب صلهی رحم در کتاب ایمان و کفر اصول کافی ملاحظه کنید.
«وَ صَلَّی اللهُ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ الطَّاهِرینَ».
[1]– الكافي، ج 2، ص 150.
[2]– همان.
[3]– همان.
[4]– سورهی فاتحه، آیه 7.
