بسم الله الرحمن الرحیم

حجة الاسلام و المسلمین سید محمد مهدی رفیع پور

1) تاریخ نگارش:

در زمینه تاریخ نگارش به طور کلی دو دیدگاه وجود دارد:

الف) نگاه الهیاتی:  

بر اساس نگاه سنتی یهودیان معتقدند عهد عتیق وحی الهی است موسی(ع) بخش اسفار پنج گانه و دیگر نویسندگان - كه هر یک از انبیاء و اولیاء بوده اند - هر کدام کتاب مربوط به خود را بر اساس وحی الهی نوشته اند. در مورد بخشی از تورات که معتقدند به دست خود خدا نوشته شده است.

بر اساس این پیش فرض دیگر تحقیق و بررسی شواهد و قرائن داخلی و خارجی درباره یافتن  نویسنده و تاریخ نگارش، بی فایده است.

ب ) نگاه غیر الهیاتی = تاريخي / تحقيقي:

بر اساس این دیدگاه با بررسی محتوا، کاوشهای باستانی و توجه به ادبیات کتاب روشن می شود که دیدگاه سنتی مخدوش و غیر قابل تأیید است.

نقد دیدگاه الهیاتی به دو دسته تقسیم می شود:

نقد قديم: در نقد قديم بيشتر توجه به محتواي كتاب مقدس مورد نظر بوده است.

یکی از دانشمندان یهود به نام ابراهیم بن عزرا ( 1164 -1089 م ) انتساب تورات موجود را به حضرت موسی (ع) قبول نداشت. او دلائل خود را به صورت رمز گونه نوشت اما جرئت نشر آن را پیدا نکرد.

اما فیلسوف معروف یهودی باروخ اسپینوزا ( 1677 – 1633 م ) پس از چند قرن رمزهای او را گشود و خود نیز علاوه بر شش نقد ابن عزرا موارد دیگری را نیز افزود و از نقد ادبی هم بهره برد. او سرانجام معتقد شد که اسفار پنجگانه و کتابهای یوشع، داوران سموئیل نبی، پادشاهان یک مجموعه است که توسط یکنفر – به گمان او احتمالاً عزرا – نوشته شده است. به سه نمونه از شواهد اسپینوزا توجه کنید:

1- در باب آخر سفر تثنيه وفات و دفن حضرت موسی و عزاداری بنی اسرائیل برای او نقل شده است !

2- برخی از نام ها در تورات آمده که مدت ها پس از حضرت موسی از آنها استفاده شده است مثلاً در سفر پیدایش 14: 14 آمده است که ابراهیم دشمنان خود را تا دان تعقیب کرد. در حالیکه مدت ها پس از مرگ یوشع و در زمان داوران نام دان بر این شهر نهاده شد: « و شهر را به اسم پدر خود که برای اسرائیل زاییده شد، دان نامید اما اسم شهر قبل از آن لارش بود. » داوران 18: 29

3- در سفر تثنیه پس از عبارتی که می گوید موسی این تورات را نوشت، نویسنده واقعی می افزاید: موسی آن را به احبار داد و از آنان خواست در اوقات معلومی آن را برای تمامی مردم قرائت کنند. این عبارت نشان می دهد که تورات می بایست حجمی خیلی کم تر از اسفار پنج گانه داشته باشد تا آنان بتوانند تمامی آن را در یک مجلس بخوانند.

نقد جدید: با پیدایش جریان نقد تاریخی کتاب مقدس مطالعات زیادی درباره این کتاب آغاز گشت.

در این تحقیقات علاوه بر توجه به محتوا به آثار باستانی کشف شده و شواهد تاریخی از یک سو و سبک ادبی کتاب و تفاوتهای آن با هم توجه زیادی شد.

مثلاً درباره نسخ قدیمی کتاب، تاریخ قدیمی ترین نسخه های دست نوشته عبری 400 ق.م است و بر این اساس تأیید نگاشته شدن تورات در 12 قرن قبل میلاد مشکل می شود. ادبیات به کار گرفته شده در متن کتاب هم بر اساس شواهد خارجی گوناگون است و هر بخش مربوط به ادبیات خاصی است که در یکی از دوره های تاریخ بنی اسرائیل رایج بوده است.

این مطالعات نظریه ای بود که به نام نظریه  « منابع تورات » معروف شد و مورد پذیرش بسیاری از محققین قرار گرفت. قرن هجدهم تورات مورد نقد ادبی جدی قرار گرفت مثلاً استروک ( 1766 – 1684 م ) موضوع استفاده از اسامی مختلف خدا را در کتاب پیدایش و خروج به عنوان ضابطه و ملاکی برای تجزیه و تحلیل و نقد ادبي تورات مطرح کرد.

به هر حال حاصل این مطالعات نظریه ای شد به نام نظریه « منابع تورات » که مورد پذیرش بسیاری از محققین قرار گرفت و با اینکه مورد مخالفت برخی از دانشمندان است به عنوان تنها دیدگاه معتبر در مورد تورات مطرح شده است.

بر اساس نظريه ي مذكور، اسفار پنج گانه تورات از چهار منبع که در زمانهای گوناگون وجود داشته، به وجود آمده و ترکیب شده است.

این چهار منبع عبارتند از:

1- منبعJ    [ گاهی Y] از واژه Jahwist معروف به یهوه ای که مربوط به ( 950 – 850 ) قبل میلاد است.

2- منبع E  از واژه Elohist  معروف به الوهيمی که مربوط به حدود ( 850 – 750 ) قبل میلاد است.

3- منبع P  از واژه Pristly معروف به کاهنی مربوط به حدود ( 500 ) قبل میلاد است.

4- منبع D  از واژه Deuoteronomic معروف به تثینه ای مربوط به حدود ( 650 ) قبل میلاد است.

در دو منبع نخست نام خدا به ترتیب به صورت یهوه و الوهیم آمده و به همین دلیل این دو منبع به این نام ها خوانده شده اند. منبع کاهنی بر احکام کاهنان و معبد متمرکز است و منبع آخر هم مربوط به سفر تثنیه است.

لازم به ذکر است که بیشترین محور بحث میان دیدگاه اول و دوم در مورد تورات است و در مورد سایر بخشهای

عتیق، اختلاف کمتری وجود دارد و دلایل نظر دوم که معتقد به متأخرتر بودن نگارش آنها از تاریخ الهیاتی هستند، بیشتر مورد پذیرش واقع شده است.

برخی از متألهین هم تلاش کرده اند به گونه ای میان دو دیدگاه جمع بندی کنند و در عین پذیرش تعدد نویسندگان و پدید آمدن تورات در طول نسل ها، وحی الهی را در همه مراحل همراه و دخیل بدانند تا قداست متن را حفظ کرده باشند مثلاً توماس میشل با طرح این مطلب آن را عقیده یهودیان و مسیحیان می داند.

2) تاریخ تدوین:

منظور از تاریخ تدوین، تاریخی است که نوشته ها از پراکندگی در آمده و به صورت یک کتاب در می آید. این بخش تقریباً مورد اتفاق است که پس از آمدن بنی اسرائیل از تبعید بابلی و خصوصاً در زمان عزراي کاهن، موضوع تدوین کتاب مقدس البته غیر از بخش آخر آن ( مکتوبات ) به انجام رسیده است. هسته اصلی کتاب مقدس توسط جناب عزرا معیّن شده است. پس از تبعید دوم بنی اسرائیل مسأله منبع مشروعیت مسأله فراگیری بود و بنی اسرائیل از فقدان منبع مشروعیت رنج مي برد. در دوره داوران خودِ داور منبع مشروعیت بود اما در این دوره جناب عزرا با طرح مسأله منبع بودن کاهنان و ارجاع مشروعیت آنها به کتاب مقدس در نهایت کتاب مقدس را مرجع نهایی بنی اسرائیل کرد و از این رو جمع آوری و استنساخ کتاب مقدس در میان قوم شایع شد.

به کتاب ( thehistory of second temple ) رجوع شود.

3) تاریخ قانونی شدن:

با زیاد شدن استنساخها و اختلافات متعدد در میان گروه های گوناگون یهودی درباره اینکه کدام متن از اعتبار لازم برخوردار است تا در کتاب مقدس باشد، فرایند قانونی شدن مطرح می شود. در این مرحله لازم است تا کتب قانونی که دارای اعتبار لازم است از کتب غیرقانونی، تفکیک شود معنای قانونی شدن، رسمیت یافتن به لحاظ مذهبی و حقوقی است به اتفاق آراء این کار توسط یک شورا یا مجمع یهودی در حدود سال 100 میلادی و پس از تخریب دوم شهر اورشلیم و معبد آن، در شهر یابن ( یاونه کنونی  ) در فلسطین انجام شد. آنان پس از بررسی بر 39 سفر موجود اتفاق کردند و کتب دیگر را نیز رسمی خواندند.

لازم به ذکر است که در حدود 250 قبل از میلاد و در زمان سلطه فرهنگی یونانیان بر آیین یهود در اسکندریه مصر، عده ای از یهودیان کتاب مقدس را به زبان یونانی - که زبان رایج بود - ترجمه کردند. این ترجمه به ترجمه سبعینیه معروف است چرا که معتقد بودند حدود هفتاد مترجم در تهیه آن نقش داشتند. پس از رواج یافتن این نسخه از کتاب مقدس، برخی از کتابهای آن که به زبان اصلی (عبری) بود تدریجاً از میان رفت. گفته می شود علت کنار گذاشتن

- و یا یکی از علل کنار گذاشتن - برخی از کتب از متن رسمي و قانوني يهود، نبودن اصل عبري آن در هنگام

جلسه ي قانوني کردن در سال 100 میلادی بوده است. به هر حال، کتابهای کنار گذاشته شده که معروف به اپوکريفا

(یعنی پنهان شده) است در نظر یهودیان و نیز مسیحیان پروتستان از رسمیت برخوردار نیست.هر چند از آنها برای اهداف مختلف بهره می برند. اما مسیحیان کاتولیک و ارتدوکس به ترجمه سبعینیه وفادار ماندند. ترجمه ای که دارای 46 کتاب بود. بررسی بیشتر این مسأله مربوط به بحث ترجمه های عهد عتیق است و از موضوع ما خارج می باشد.

این بود خلاصه ای درباره تاریخ عهد عتیق، امیدواریم برای خوانندگان مفید باشد.

والحمد لله ربّ العالمين          

خرداد 1389 – ژوئن 2010 – قم

منابع اصلي    ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

1- دائرة المعارف كتاب مقدس / گروه مترجمان انتشارات سرخدار

2- المدخل الي العهد القديم / الدكتور القس حموئيل يوسف / دارالثقافه، القاهره

3- كتاب مقدس / عبدالكريم سليماني اردستاني / انجمن معارف اسلامي ايران

4- كلام مسيحي / توماس ميشل / دانشگاه اديان و مذاهب

5- درسهاي حجت الاسلام جناب آقاي صادق نيا در دانشگاه اديان و مذاهب قم