بسم الله الرحمن الرحيم

محمدحسين مشكوري

1ـ سلطنت استبدادي رضاخان

رضا خان بر اساس اصل تمركز به اداره امور پرداخت.

در سال 1927 قرارداد ايران و شوروي در مورد تضمين بي‌طرفي ايران به امضاء رسيد و به موجب آن طرفين حق شركت در اتحاديه و يا موافقتنامه‌اي كه عليه طرف ديگر باشد نداشتند.

تجارت انحصاري دولت موجب آن بود كه مبلغ هنگفتي از دسترنج توده هاي ايراني به صورت ارز از كشور خارج گردد.

راه آهن سرتاسري ايران هم در مداري غيرمنافع و مصالح ايران طرح ريزي و انجام گرفت.

2ـ قرارداد 1933

دولت انگليس از نفت ايران سود بسيار مي‌برد. از سال 1920 كه خود تصفيه حسابي را انجام دادند تا 1930 به مدت 11 سال 9 ميليون ليره به ايران پراخت كردند كه به هيچ وجه با حق واقعي ايران تناسب نداشت تلاش انگليس اين بود كه به نحوي مدت قرارداد را طولاني گرداند.

براي بروز اختلاف يكدفعه در 1931 سه چهارم مبلغي كه در سالهاي قبل به عنوان سهم ايران مي‌پرداخت كم كرد و مذاكرات براي حل اختلاف آغاز شد و به جاي تعيين حكم دولت ايران قرارداد الغاء و تجديد امتياز را به انگليس پيشنهاد كرد.

اما در عين حال كمپاني به اين عمل اعتراض كرد و دولت انگليس ضمن حمايت به دولت ايران مهلت داد كه اگر تا يك هفته مرا سله‌اي را كه به كمپاني نوشته بود مسترد نكند موضوع را در ديوان داوري  بين‌المللي لاهه مطرح كند.

ولي چون برابر مقررات ديوان موضوع قابل طرح نبود از جامعه ملل تقاضاي رسيدگي كرد.

طرفين در شوراي جامعه ملل حاضر شدند.

مذاكرات در تهران بين دولت و رئيس كمپاني نفت شروع و در خرداد 1933 امتيازنامه جديد امضاء شد كه برطبق آن انگليسها تا 1993 حق بهره برداري از منابع نفتي ايران را پيدا كرده‌اند.

3ـ تصميم رضاخان به تضعيف روحانيت شيعه

رضاخان هنگامي كه پله‌هاي ترقي را مي‌پيمود خود را مسلمان متعصب معرفي كرده بود اما به هنگام قدرت و در زمان سلطنت نشان داد كه تمام اين حركات به خاطر فريب توده مردم بوده است.

دخالت وي در امر انتخابات بعد از رسيدن به سلطنت شدت گرفت مقارن دوره ششم مجلس مبارزه‌اي بين روحانيون و رضاخان درگرفت نقطه برخورد مسئله نظام اجباري بود كه به ترتيبي كه رضاخان دنبال گرفته بود اقدامي عليه روحانيون و حوزه‌هاي علميه تلقي شد.

آيت‌الله كاشاني كه تازه از عراق و جبهه جنگ عليه انگليس به ايران بازگشته بود درصدد وحدت روحانيت براي مقابله با قدرتهاي حاكم برآمد وي به صورت يك تكليف شرعي پا به ميدان سياست گذاشت و از همان آغاز ديكتاتوري رضاخان حركت سياسي خود را شروع نمود و رضاخان تلاش مستمري را براي عقب زدن روحانيت به كار برد.

4ـ مجالس مقننه دوران ديكتاتوري

مجلس پنجم بود كه تحت تظارت عمال رضاخان تشكيل شد تا به عنوان وسيله‌اي در پايه‌ريزي ديكتاتوري بكار رود.

از دوره هفتم مداخلات دولت در انتخابات تهران نيز سرايت داشت از دوره هفتم به بعد نمايندگان به طور در بست نماينده دولت بودند و انتخابات و شركت مردم بي‌معني بود نتيجه چنين مجالسي تسليم محض در مقابل قدرت حاكم براي تصويب قوانيني مثل تمديد قرارداد نفت بود.

5ـ دولت‌هاي دوران رضاشاه

بعد از كودتاي 1299 هدف رضاخان ميرپنج اين بود كه قدرت را قبضه نمايد خاندان قاجار را براندازد و با تغيير قانون اساسي به مقام سلطنت برسد.

اولين كابينه‌اي كه در دوره ششم مجلس معرفي گرديد دولت مستوفي است كه وثوق الدوله وزارت عدليه و فروغي وزارت جنگ را داشت.

دوره ششم در خرداد 1307 آخرين جلسه خود را پشت سر مي‌گذارد و در انتخابات دوره هفتم مشيرالدوله، موتمن الملك و مستوفي الممالك از قبول نمايندگي سرباز زدند.

دولت مخبرالسلطنه هدايت از جانب مجلس هفتم تأييد شد در اين مجلس اقليت كوچكي بود كه در رأس آن فرخي يزدي از يزد و محمود رضا طلوع از لاهيجان بود.

آخرين جلسه اين دوره در آبان 1309 بود.

جنگ جهاني تأثير خود را بر ايران هم گذاشت رضاخان تا اين تاريخ با استبداد و خفقان به سلطنت ادامه مي‌داد و براي مجلس و دولت و ملت ارزشي قائل نبود يكدفعه متوجه شد كه وضع خيلي خراب است در 8 تير 1319 يك روز بعد از تشكيل دولت جديد نمايندگان مجلس و مديران جرايد را به كاخ سعدآباد احضار مي‌نمايد.

رضاشاه در سال 1319 احساس خطر كرده بود بوي سقوط و نابودي و تبعيد به مشام او رسيده بود.

6ـ پيمان سعدآباد

با روي كار آمدن آتاتورك در تركيه براي اينكه شوروي را در حلقه محاصره داشته باشند در سال 1316 پيمان دوستي و عدم تجاوز بين ايران و تركيه و افغانستان و عراق در كاخ سعدآباد به امضاء رسيد كه به پيمان سعدآباد معروف گرديد اما در عمل اين پيمان توخالي و پوچ بود.

7ـ اشغال ايران در جنگ دوم

جنگ دوم جهان را فرا گرفت با اينكه دول انگليس و فرانسه از خرد كردن شوروي به وسيله آلمان خوشحال بودند اما به علت پيشرفت‌هاي آلمان و به خطر افتادن منافع غرب در خاورميانه تصميم گرفتند به حمايت شوروي بشتابند.

ايران بهترين راه براي كمك بود اما از عناصر آلماني در ايران وحشت داشتند.

دولت ايران از ابتداي جنگ اعلام بي‌طرفي كرد.

در 4 و 28 تير 1320 از دولت ايران خواستند كه چهار پنجم آلمانيهاي مقيم ايران را اخراج نمايد ليكن دولت ايران پيشنهاد متفقين را رد كرد روز سوم شهريور 1320 سفيران انگليس و شوروي به طور جداگانه يادداشتهايي تسليم دولت ايران نمودند كه چون دولت ايران در مقابل متفقين و درخواستهاي آنان سياست مبهمي در پيش گرفته و در اخراج عمال آلمان اقدامي نكرده ارتشهاي شوروي و انگليس وارد ايران شده و مشغول پيش روي هستند.

با شكست ارتش ايران در برابر متفقين علي منصور نخست‌وزير سقوط كرد و ذكاء الملك فروغي زمامدار شد و طي يادداشتي به دول اشغالگر اعلام داشت ايران براي ابراز كمال حسن نيت مبادرت به ترك جنگ نمود مع‌الوصف آن دولتها شهرها را بمباران مي‌كنند انتظار دارد عمليات جنگي را به طور كامل متوقف نمايند.

8ـ استعفاي رضاخان:

بهرحال در 25 شهريور 1320 نيروهاي انگليس و شوروي به سوي تهران حركت كردند و در همين روز رضاشاه استعفا داد وي سپس به سوي جزيره موريس اعزام شد.