بسم الله الرحمن الرحيم

محمدحسين مشكوري

1ـ چگونگي انجام كودتا

وضع سياسي ايران در پايان سال 1920 (1299شمسي) بسيار پيچيده بود، نهضتهاي آزادي بخش در نقاط مختلف توسعه مي‌يافت. در روسيه پيروزي انقلاب و رابطه‌اش با ايران موجب شده بود كه انگليس نتواند مانند گذشته از سياست تسلط آشكار پيروي كند لذا درصدد يافتن راه جديدي بود.

در پايان تابستان 1920 كابينه وثوق‌الدوله بالاخره مجبور به استعفا شد و جاي او را مشيرالدوله گرفت ولي بحران هم چنان وجود داشت تا بالاخره پائيز همان سال كابينه سپهدار ماموريت يافت تا با فكر اينكه رشتي است بتواند جنبش گيلان را مهار نمايد اما از او هم مأيوس گرديدند.

در آغاز سال 1920 تدارك كودتا را مي‌ديدند تا حكومت نيرومندي، نظم را برقرار كند براي تزلزل حكومت سپهدار به همه اتباع انگليس دستور داده شد خاك ايران را ترك گويند.

بنابر پيشنهاد آيرون سايد رضاخان فرمانده لشكر قزاق گرديد.

يك روز قبل از كودتا به دولت تلگراف شد كه قزاقها بسوي تهران مي‌آيند دولت سپهدار جلسات متعددي تشكيل داد اما عملاً قدرت را از دست داده بود سوم اسفند سپاهيان رضاخان به مهرآباد تهران رسيدند سپهدار هياتي را براي مذاكره فرستاد ولي رضاخان گفت براي تصرف تهران آمده و يك دولت نظامي تشكيل خواهد داد بامداد روز 4 اسفند همه شهر دست قزاق‌ها بود. بعد از سه روز سيد ضياء فرمان نخست‌وزيري گفت.

2ـ دولت كودتا

سيد ضياء الدين برنامه دولت كودتا را انتشار داد، مهمترين اقدامات را تقسيم بين كشاورزان، لغو قرارداد 1919 و تشكيل ارتشي نيرومند داشت.

او مي‌خواست خود را دولتي انقلابي و آزاديخواه براي نجات كشور معرفي نمايد. انگليسها هم مساعدت كافي با او داشتند.

3ـ رقابت سيد ضياءالدين طباطبائي و رضاخان

قدرت نظامي بدست رضاخان بود و سيد ضياء نقشه طرح مي‌كرد و برنامه مي‌داد.

رضاخان كه فرمانده لشكر قزاق شده بود در اين انديشه بود تا خودش رئيس الوزراء شود و در مقابل دولت خود سرانه به اقداماتي دست زد سيد ضياء كه مي‌خواست رضاخان را از قدرت دور گرداند او را به عنوان وزير جنگ معرفي كرد.

سيد ضياء به آخرين ابتكار براي فراهم آوردن قوا متوسل شد از فرماندهان ژاندارمري قم، قزوين و سمنان با تلگراف رمز خواست كه به سوي تهران بيايند و از طرفي كوشيد وليعهد را براي پادشاه شدن مهيا كند اما رضاخان قدرت را در اختيار داشت و انگليسي‌ها هم او را ترجيح داده بودند دست به كار شد محل وزارتخانه‌ها و حتي مقر نخست‌وزير را تحت كنترل گرفت.

سرانجام فرمان شاه در عزل سيد ضياء صادر شد.

4ـ ارزيابي كابينه سيد ضياءالدين

سال 1322 شمسي سيد ضياء بعد از 23 سال به ايران بازگشته و از جانب مردم يزد به نمايندگي مجلس 14 انتخاب شده است.

جلسه 16 اسفند 1322 مجلس شوراي ملي تشكيل شده و اعتبارنامه سيد ضياء‌الدين مطرح است دكتر مصدق به عنوان مخالف اعتبار نامه وي شروع به صحبت مي‌نمايد.

سيد ضياء مي‌گويد 23 سال سكوت كردم، او مصدق را عوام فريب معرفي مي‌كند كه فقط سعي دارد كه براي خود و جاهت ملي كسب كند.

لغو قرارداد 1919 را از اقدامات برجسته خود مي‌شناسد و خود را مسئول كودتا مي‌دادند.

5ـ معاهده 1291 ايران و شوروي

در انقلاب اكتبر 1917 امپراطوري تزاري روسيه واژگون گرديد. كنسول روسيه تزاري در خوي فوراً به رژيم جديد پيوست و نماينده دولت انقلابي شوروي در تهران شد و الغاء امتيازات تحميلي را طي بيانيه‌اي اعلام داشت.

پس از مذاكرات مفصل عهدنامه‌اي در 26 فصل تنظيم گرديد.

در تصويب اين عهدنامه در تهران مشكلاتي پيش آمد و موافقت با آن مرتب به تأخير مي‌افتد تا اينكه سيد ضياء‌الدين در همان زمان كوتاه زمامداري آن را تصويب كرد.

6ـ سقوط كابينه سياه

سفارت انگلستان پيشنهاد كرده بود كه بعد از سيدضياء سردار سپه رئيس الوزراء شود اما احمد شاه مخالفت مي‌كرد تا بالاخره قوام السلطنه كه تازه از زندان آزاد شده بود براي اين كار برگزيده شد.

قوام در 1921 به جاسوسي انگليس معروفيت دارد.

در كابينه قوام و كابينه‌هاي بعد رضاخان ست وزارت جنگ را دارد و شخص نيرومند كابينه است. كابينه قوام در ابتدا به سركوبي محمد تقي خان پسيان در خراسان و سپس به از بين بردن نهضت جنگل مي‌پردازد در دي ماه 1300 شمسي قوام كه به آمريكا نزديك شده بود و كمك مالي مي‌خواست هواخواهان انگلستان از او ناخرسند شدند و بنابراين كنار رفت بعد از او مشيرالدوله آمد رضاخان هم چنان در مقام وزارت جنگ بر قدرت خود مي‌افزود.

و هنگامي كه اختلاف او با مشيرالدوله بالا گرفت كابينه سقوط كرده و مدرس كه رهبري فراكسيون نيرومندي را در مجلس داشت به علت كارهاي خلاف رضاخان كابينه را استيضاح كرد و خواستار بركناري وي از وزارت جنگ شد اما او تاكتيك ديگري به كاربرد و شايعه استعفاي خود را گسترش داد و جمعي را به ستايش خود وا داشت و هنگامي كه رضاخان براي پاسخ به استيضاح به مجلس آمد طرفدارانش هم براي تظاهرات آمدند و مجلس از اظهارات او ابراز رضايت كرد اما رضاخان با كابينه‌اي كه در آن عضو بود مخالف شد و كابينه كم كم به سقوط رفت.

7ـ نخست وزيري رضاخان

هواخواهان رضاخان حزب تجدد را تشكيل دادند و در شرايطي كه محيط براي ادامه كار هيچ دولت ديگري مساعد نبود او نخست وزير شد. در 27 اكتبر 1923 رضاخان كابينه خود را به شاه معرفي كرد ذكاء الملك و مصدق السلطنه را در كابينه خود عضويت داد.

8ـ شعار جمهوري خواهي 1924 (1303 شمسي)

رضاخان و هواخواهانش براي بزرگ نشان دادن خود مفاسد قاجار را عنوان كردند و با فريبكاري خواهان استقرار جمهوري شدند تلگرافات زيادي به يكباره مخابره گرديد، در حمايت از رضاخان دستور داده شده براي تلگرام وجهي نگيرند و در آغاز سال 1924 حزب جمهوري، حزب جمهوري خواهان سازمان يافتند و در رأس برنامه خود تبديل پادشاهي را به جمهوري قرار دادند مجلس به دو گروه هواداران و مخالفين تقسيم شده بود رهبر موافقين تدين و رهبر مخالفين آيت الله مدرس بود.

رضاخان كه حامي جمهوري تلقي شده بود يكباره با انتشار پيامي از همه مردم ايران خواست از جمهوري چشم بپوشند بنابراين سقوط قاجار كه براي استقرار جمهوري بود شكل ديگر گرفت.

رضاخان تصميم خود را به استعفا در 18 فروردين 1303 اعلام داشت، هواخواهان او شايعه پراكني نمودند و فرماندهان قوا به دستور رضاخان به مجلس اتمام حجت كردند تا وي را بازگرداند.

مجلس با وحشت تشكيل جلسه داد و 96 نفر نماينده از صد نفر به او راي دادند. رضاخان مدتي هيات را معطل كرد و پس از مذاكرات مفصل با منت پذيرفت كه برگردد.

9ـ خلع احمد شاه و انتقال سلطنت

رضاخان يكبار به هيات مشاورين خصوصي خود بركناري احمدشاه و برادرش وليعهد را عنوان مي‌كند و بدواً از مجلس فرماندهي كل قوا را مي‌گيرد.

گروهي از نمايندگان ماده واحده‌اي به اين شرح تقديم مجلس كردند مجلس به خاطر سعادت ملت خلع قاجار را اعلام و اداره موقت كشور را در محدوده قانون اساسي و قوانين نافذ به آقاي رضاخان پهلوي موكول مي‌كند.