بسم الله الرحمن الرحيم

از مشروطيت تا كودتاي 1299

محمدحسين مشكوري

1ـ دلائل پيدايش نهضت

ملت ما كه پس از انقلاب مشروطيت انتظار استقلال و آزادي و رفاه را داشت مواجه با مصائب بسيار گرديد.

تسلط بيگانه نيروئي براي دولت مركزي باقي نگذاشته. خرابي ناشي از جنگ و قطع روابط بازرگاني مردم را به فلاكت رسانده، خزانه كشور تهي شده، زمينها كشت نگرديده، قيمت نان و ساير ما يحتاج به چند برابر رسيده و قحطي، گرسنگي و شيوع بيماري باعث شده است كه قسمتهائي از كشور به مناطق غير مسكوني مبدل گردد.

همه اين عوامل ريشه نهضتهائي است كه اواخر دوران جنگ و بعد از آن در ايران ظاهر گرديد.

2ـ نهضت جنگل به رهبري ميرزا كوچك خان جنگلي

ميرزا كوچك خان شخصيتي روحاني بود كه به علت خيانت زمامداران شور و حرارتي براي مقابله و نهضت داشت در اواخر سال 1334 قمري كميته‌اي به نام اتحاد اسلام در حوالي تالش تشكيل دادند.

قواي روس و انگليس قبل از انقلاب روسيه با جنگليها به مذاكره پرداختند و هم بعد از آن.

ميرزا كوچك خان پس از اين برخورد به اعماق جنگل رفت و ارتباطش با اعضا متزلزل شد.

از طرف دولت بعدي يعني مشيرالدوله هم دو هيأت نمايندگي به جنگل فرستاده شدكه با سران نهضت مذاكره نمايند اما نتيجه‌اي حاصل نشد.

با كودتاي 1299 تماس سيد ضياء با جنگليها برقرار شد اما دولت سيد ضياء ادامه نيافت و دولت بعد از او درصدد جلب همكاري دو سياست انگليس و شوروي بود.

بعداز وزير جنگ شدن سردار سپه و تسليم خالو قربان قزاقها حمله جدي را به شمال شروع كردند ميرزا كوچك خان در آخرين مبارزات كه بسوي خلخال مي‌رفت دچار برف و بوران شد و از پا درآمد و با اين ترتيب نهضت جنگل پايان گرفت.

3ـ قيام خياباني در آذربايجان

شيخ محمد خياباني در سال 1298 نهضت خود را در تبريز آغاز كرد وي بدون اينكه مسلح باشد با كمك همدستان خود تمام موسسات و سازمانهاي دولتي را تصرف كرد. او به نمايندگي مردم تبريز به مجلس دوم روانه شد در پايان جنگ 1296 تركان عثماني آذربايجان را اشغال كرده بودند خياباني را بازداشت و به خارج تبعيد شد. قتل خياباني به طور مختلف بيان شده است.

4ـ قيام محمد تقي خان پسيان

پسيان عضو حزب دمكرات بود و در زمان جنگ جهاني اول فرماندهي ژاندارمري را عهده‌دار بود.

با سقوط حكومت سيد ضياء الدين و نخست‌وزيري قوام كلنل محمد تقي خان از فرمان حكومت مركزي سرباز زد و در مشهد كميته ملي تشكيل داد خواسته محمد تقي خان اين بود كه از زير فشار انگليس‌‌ها رها گردند و يك سلسله اصلاحات انجام گيرد.

در سال 1921 قواي دولتي به دستور قوام به خراسان اعزام شد اما به تحريك دولت خانهاي خراسان با دستجات مسلح خود وارد كار زار شدند و كلنل محمد تقي خان در نبردي كه با دسته‌هاي مسلح كردهاي قوچان داشت كشته شد.

5ـ قيام تنگستانيها و دشتستانيها

الف ـ سابقه موضوع: 60 سال قبل از زماني كه ما از آن بحث كنيم يعني سال 1273 هـ . ق قشون انگليس بوشهر را تصرف كرد در آن زمان باقرخان ضابط تنگستاني و سپس رشيدش احمدخان تنگستاني با چهارصد نفر تفنگچي در قلعه شهر بودند حاكم بوشهر و والي فارس از آنها استمداد كردند احمدخان هم آنجا را تامين قرار داد.

ب ـ تصميم مجاهدين دشتستان به مقابله با قواي انگليس در جنگ جهاني اول: جنگ بين الملل اول پيش آمد، نفوذ دائمي دولت انگليس در بنادر رو به تزايد گذاشت.

از مدتي قبل يك تاجر آلماني و خانمش در خانه‌اي موسوم به عمارت جرمني ساكن شده و مشغول تجارت بودند جنرال قنسول انگليس وجود آنها را مخل آسايش خود دانست آنها را دستگير و به هندوستان تبعيد كردند.

مقارن اين احوال يك صاحب منصب انگليسي هنگام خروج از عمارت سبز آباد مورد حمله يك نفر تنگستاني واقع شد و لطمه‌اي هم به او نرسيد.

اما انگليس‌ها فوراً عده زيادي نظامي هندي و انگليسي در بوشهر پياده و دارالحكومه گمركخانه و ساير ادارات را تصرف كردند.

رئيسعلي خان دلواري و شيخ حسين خان چاه كوتاهي و زائر خضرخان اهرمي از اين واقع آگاه شدند و تصميم گرفتند عليه دستتان قيام كنند.

رئيسعلي دلواري، خالو حسين دشتي و زائر خضرخان اهرمي و همگامان آنان كه مسلماناني معتقد و مرزداراني رشيد بودند بين سالهاي 1333 تا 1341 در جنگهاي متعدد هزاران نفر سرباز بريتانيا را با تمام تجهيزات از بين بردند شجاعان تنگستان و دشستسان بارها در مقابل انبوه قشون انگليس قرار گرفتند. انگليسيها نيز بالاخره به حيله دست زده و رئيس علي و ساير شيروان را از طريق جاسوسان خود از پشت هدف گلوله قرار دادند همكاري مصدق السلطنه با پليس جنوب و تجهيز قواي دولتي در سركوبي دليران تنگستان و دشستان سبب شد سفارت انگليس از نخست‌وزير جديد بخواهد كه مصدق را در سمت و الي فارس باقي نگهدارد.